Ulug‘ ne’mat bo‘lgan mustaqilligimizning 35 yillik davrida O‘zbekiston Respublikasida qonun ustuvorligi, sud hokimiyatining mustaqilligi hamda inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish tamoyillariga asoslangan zamonaviy odil sudlov tizimini shakllantirish borasida keng ko‘lamli va izchil ishlar amalga oshirildi.

Mustaqillikning dastlabki yillaridagi eng muhim yutuqlardan biri mustaqil sud hokimiyatining konstitutsiyaviy asoslarini shakllantirish bo‘ldi.

Sudning o‘ziga xos roli ham bosqichma-bosqich o‘zgarib bordi: u asosan davlat-hokimiyat instituti sifatidagi maqomdan insonning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni o‘zining asosiy vazifasi deb biluvchi organga aylandi.

Odil sudlovning insonparvarlik asoslarini rivojlantirishda jinoiy odil sudlov sohasida amalga oshirilgan islohotlar alohida ahamiyat kasb etdi. 2008 yil 1 yanvardan boshlab O‘zbekistonda o‘lim jazosi to‘liq bekor qilindi, shuningdek qamoqqa olishga sanksiya berish vakolati sudlarga o‘tkazildi. Shu tariqa insonning erkinligini cheklash ustidan sud nazoratini kuchaytirgan “Xabeas korpus” instituti rivojlantirildi.

Sud-huquq sohasidagi islohotlarning yangi bosqichi 2010 yillarning ikkinchi yarmidan boshlandi.

2017 yilda sud hokimiyatining mustaqilligini ta’minlash va professional sudyalar korpusini shakllantirishga ko‘maklashish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi tashkil etildi.

Shu yili O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi va Oliy xo‘jalik sudi birlashtirilib, yagona O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tashkil etildi. Ayni vaqtda mustaqil ma’muriy sudlar tizimi ham shakllantirildi.

Bu fuqarolar va tadbirkorlarning davlat organlari hamda mansabdor shaxslar bilan nizolarida ularning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish nuqtai nazaridan prinsipial ahamiyatga ega bo‘ldi.

Shaxsning protsessual kafolatlari ham izchil ravishda kuchaytirildi. Gumon qilinuvchini ushlab turish muddati 72 soatdan 48 soatga qisqartirildi, inson huquqlarini cheklovchi choralarni qo‘llashda sudning vakolatlari kengaytirildi, sud qarorlari ustidan shikoyat qilish mexanizmlari takomillashtirildi.

Muhim bosqichlardan biri 2023 yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahriri bo‘ldi.

Unda, sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatdan, siyosiy partiyalardan hamda fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan mustaqil ravishda faoliyat yuritishi yanada aniq belgilab qo‘yildi.

Konstitutsiya darajasida o‘lim jazosining taqiqlanganligi, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqi, qamoqqa olish va hibsda saqlashga faqat sud qarori asosida yo‘l qo‘yilishi, shuningdek shaxsning sukut saqlash hamda o‘zi va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik bermaslik huquqlari mustahkamlandi.

Sud-huquq sohasidagi zamonaviy islohotlar sudlovni raqamlashtirish bilan ham uzviy bog‘liq. Sudga elektron tarzda murojaat qilish, sud majlislarida masofadan turib ishtirok etish, elektron hujjat aylanishi va sud tizimining axborot xizmatlari rivojlantirilmoqda.

Bu yerda asosiy vazifa faqat texnologiyalarni joriy etish emas, balki sudga murojaat qilish jarayonini fuqarolar uchun yanada tezkor, shaffof va qulay qilishdan iborat.

Mustaqillikning 35 yilligi arafasida, 2026 yil 14 avgustda “Odil sudlov – 2030” strategiyasi tasdiqlangani ayniqsa ramziy ahamiyatga ega.

Uning ustuvor yo‘nalishlari sifatida “Xalqchil sud”ni shakllantirish, sudni “Adolat qo‘rg‘oni” sifatida mustahkamlash, buzilgan huquqlarni kafolatli tiklashni ta’minlash, professional sudyalar korpusini rivojlantirish hamda raqamli odil sudlovni to‘liq joriy etish belgilangan.

Shunday qilib, mustaqillik yillarida amalga oshirilgan islohotlar odil sudlovning mohiyati va unga bo‘lgan yondashuvning tubdan o‘zgarganini ko‘rsatmoqda.

Bugungi kunda sud tizimining maqsadi faqat nizoni ko‘rib chiqish yoki hukm chiqarishdan iborat emas. Uning samaradorligining asosiy mezoni – inson o‘zining buzilgan huquqini amalda himoya qila oladimi, adolatli qarorga erisha oladimi va sudga ishonch bildira oladimi, degan savolga javob berishdir.

Aynan mustaqil, ochiq va adolatli sud huquqiy davlat, inson qadr-qimmati va Yangi O‘zbekistonning barqaror rivojlanishining eng muhim kafolatlaridan biridir.

Adliya vazirligi huzuridagi Yuridik kadrlarni qayta tayyorlash

va malakasini oshirish instituti professori v.b,

yuridik fanlar doktori (DSc) Raximov Doniyor Baxtiyorovich