Jamiyat taraqqiyoti, tinchlik va barqarorlik ko‘p jihatdan insonlarning huquqiy bilimiga, qonunlarga hurmatiga va ularni ongli ravishda bajarishiga bog‘liq. Bugungi kunda huquqiy ong tushunchasi tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Chunki inson o‘z huquq va majburiyatlarini qanchalik yaxshi bilsa, u shunchalik to‘g‘ri qarorlar qabul qiladi va jamiyatda tartib-intizom mustahkamlanadi.

Huquqiy ong — bu shaxsning qonunlarni bilishi, ularni tushunishi va kundalik hayotda amal qilishidir. Bu tushuncha faqat yuridik sohada ishlovchilar uchun emas, balki har bir fuqaro uchun muhimdir.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, huquqiy ong — bu insonning qonunlarni bilishi, ularni qanday tushunishi va kundalik hayotda ularga qanday amal qilishiga bog‘liq bo‘lgan tushunchadir. Ya’ni huquqiy ong — bu faqat normativ hujjatlardagi qoidalarni yod olish emas, balki ularni hayotda to‘g‘ri qo‘llay olishdir.

Oddiyroq qilib aytganda, huquqiy ong — bu insonning huquqiy jihatdan nima mumkin, nima mumkin emasligini anglab yashashidir. Qonunlarni bilgan odam o‘z huquqlarini himoya qila oladi, majburiyatlarini esa ongli ravishda bajaradi.

Huquqiy ong quyidagilarda namoyon bo‘ladi:

-  qonun va qoidalardan xabardor bo‘lish;

-  o‘z huquq va majburiyatlarini tushunish;

-  qonunlarga hurmat bilan qarash;

-  tartib-intizomga amal qilish;

-  qonunga zid harakatlardan tiyilish;

-  boshqalarning huquqlarini hurmat qilish.

Masalan, navbatni buzmaslik, yo‘l harakati qoidalariga amal qilish, o‘zgalarning mulkiga zarar yetkazmaslik — bularning barchasi huquqiy ongning oddiy hayotdagi ko‘rinishidir.

Huquqiy ong insonning dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liq. U bolalikdan boshlab oilada, maktabda, do‘stlar davrasida va umuman jamiyat ta’sirida shakllanadi. Agar inson adolatli, tartibli va qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalansa, uning huquqiy ongi ham yuqori bo‘ladi. Shu bois huquqiy ong — bu jamiyatda tinch va barqaror yashashning muhim omillaridan biri hisoblanadi.

Huquqiy ongning kundalik hayotimizga ta’siri. Huquqiy ong faqat qonunlarda yozilgan qoidalarni bilish bilangina cheklanmaydi. U har bir insonning kundalik hayotida — uyda, ko‘chada, ishda, bozorda va boshqa joylarda namoyon bo‘ladi. Inson qancha huquqiy savodli bo‘lsa, u shuncha tartibli, mas’uliyatli va ongli hayot kechiradi.

Masalan, yo‘l harakati qoidalariga amal qilish huquqiy ongning eng oddiy ko‘rinishidir. Svetoforning qizil chirog‘ida yo‘lni kesib o‘tmaslik, piyodalar yo‘lagidan foydalanish yoki avtomobilni belgilangan joyga qo‘yish orqali inson nafaqat o‘zini, balki boshqalarni ham xavfdan asraydi. Bunday oddiy qoidalarga amal qilish jamiyatda xavfsizlikni ta’minlaydi.

Huquqiy ong ish faoliyatida ham muhim rol o‘ynaydi. O‘z huquq va majburiyatlarini bilgan xodim ishga mas’uliyat bilan yondashadi, mehnat tartibiga amal qiladi. Bu esa ish joyida kelishmovchiliklarning kamayishiga va samarali mehnat muhitining shakllanishiga yordam beradi.

Savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida ham huquqiy ong katta ahamiyatga ega. O‘z huquqlarini bilgan iste’molchi sifatli mahsulot va xizmat talab qiladi. Bu esa tadbirkorlarni qonunlarga rioya qilishga, halol va mas’uliyat bilan ishlashga undaydi. Natijada jamiyatda adolatli va sog‘lom iqtisodiy munosabatlar qaror topadi.

Oilaviy hayotda ham huquqiy ong muhim o‘rin tutadi. Nikohni qonuniy rasmiylashtirish, bolalarning huquqlarini himoya qilish, ota-onalik majburiyatlarini bajarish kabi masalalar oilada barqarorlik va o‘zaro hurmatni mustahkamlaydi.

Bundan tashqari, huquqiy ong korrupsiyaga qarshi kurashishda ham muhim vosita hisoblanadi. Qonunlarni bilgan va ularga hurmat bilan qaraydigan fuqaro noqonuniy yo‘llardan foydalangan holda muammolarni hal qilishga intilmaydi. Aksincha, o‘z huquqlarini qonuniy yo‘l bilan himoya qiladi. Shunday qilib, huquqiy ong insonning kundalik hayotini yanada tartibli, xavfsiz va adolatli qiladi. Huquqiy savodxonlik oshgan sari jamiyatda ham tinchlik va barqarorlik mustahkamlanadi.

Ko‘pincha huquqiy ong va huquqiy madaniyat tushunchalari bir xil ma’noda ishlatiladi. Aslida esa ular o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, mazmunan biroz farq qiladi. Huquqiy ong — bu insonning qonunlar haqidagi bilimlari, adolat to‘g‘risidagi qarashlari va huquqiy masalalarga bo‘lgan munosabatidir. Huquqiy madaniyat esa shu bilim va qarashlarning amalda qanday namoyon bo‘lishini anglatadi. Boshqacha aytganda, qonunni bilish huquqiy ong bo‘lsa, unga amal qilish huquqiy madaniyatdir. Masalan, yo‘l harakati qoidalarini bilish yetarli emas — ularga doimiy ravishda rioya qilish muhim. Shunda jamiyatda tartib, o‘zaro hurmat va mas’uliyat hissi kuchayadi.

Huquqiy ongni rivojlantirish jamiyatning muhim vazifalaridan biridir. Buning uchun bir qator choralarni amalga oshirish zarur. Avvalo, huquqiy ta’limni kuchaytirish, yoshlarni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalash muhim ahamiyatga ega.

Shuningdek, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali huquqiy targ‘ibotni yo‘lga qo‘yish, fuqarolar uchun qulay va tushunarli raqamli huquqiy xizmatlarni kengaytirish ham katta samara beradi. Eng muhimi, qonunlarning sodda va tushunarli bo‘lishi, ularni hayotda qo‘llash imkoniyatlarining kengayishi fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshiradi. Natijada jamiyatda qonun ustuvorligi va adolat tamoyillari mustahkamlanadi.

Agar jamiyatda huquqiy ong yuqori bo‘lsa, bu eng avvalo odamlarning hayotida sezilarli ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Fuqarolar qonunlarni bilib, ularga ongli ravishda amal qilsa, kundalik hayot yanada tartibli va xavfsiz bo‘ladi. Bunday jamiyatda odamlar o‘z huquqlarini himoya qila oladi, majburiyatlarini esa mas’uliyat bilan bajaradi. Natijada turli kelishmovchiliklar va nizolar kamayadi. Odamlar bir-biriga hurmat bilan munosabatda bo‘ladi, adolat hissi kuchayadi.

Huquqiy ong yuqori bo‘lgan muhitda jinoyatchilik darajasi pasayadi, korrupsiyaga nisbatan murosasizlik ortadi. Iqtisodiy faoliyat uchun qulay sharoit yaratiladi, chunki qonunlarga amal qilinadigan joyda ishonch va barqarorlik bo‘ladi. Bu esa jamiyatning umumiy taraqqiyotiga xizmat qiladi. Eng muhimi, huquqiy savodli fuqarolar o‘z kelajagiga befarq bo‘lmaydi. Ular jamiyat hayotida faol ishtirok etadi, davlat va jamiyat rivojiga o‘z hissasini qo‘shadi.

Xulosa qilib aytganda, huquqiy ong — bu har bir inson uchun zarur bo‘lgan muhim hayotiy fazilatdir. Qonunlarni bilish va ularga amal qilish orqali biz nafaqat o‘z hayotimizni, balki atrofimizdagi jamiyatni ham yanada tartibli va adolatli qila olamiz. Huquqiy ong yuqori bo‘lgan jamiyatda tinchlik, o‘zaro hurmat va ishonch mustahkamlanadi. Har bir inson o‘zini himoyalangan va erkin his qiladi. Shu sababli huquqiy savodxonlikni oshirish, qonunlarga hurmat bilan qarash va huquqiy madaniyatni rivojlantirish barchamizning umumiy vazifamizdir.

Demak, huquqiy ongni yuksaltirish orqali biz yanada farovon, barqaror va adolatli jamiyat barpo etishga erishamiz.

Ilmiy-innovatison tadqiqotlarni mufoviqlashtirish bo‘limi

Bosh mutaxasissi Mamaziyayev Xusniddin Dilshod o‘g‘li