Mustaqillik yillarida Oʻzbekiston Respublikasida amalga oshirilgan davlat va jamiyat qurilishi islohotlarining eng muhim yoʻnalishlaridan biri — yuridik taʼlim tizimini takomillashtirishdir. Zero, huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurish, qonun ustuvorligini taʼminlash, sud-huquq tizimini isloh qilish kabi strategik vazifalarning barchasi, avvalambor, yuqori malakali, mustaqil fikrlaydigan, xalqaro standartlarga javob beradigan huquqshunos kadrlar tayyorlash sifatiga bevosita bogʻliqdir. Soʻnggi oʻn yil mobaynida qabul qilingan bir qator farmon va qarorlar, xususan, Prezidentning 2020-yil 29-apreldagi PF-5987-son hamda 2025-yil 26-noyabrdagi PF-232-son farmonlari yuridik taʼlim sohasida tub burilish yasadi. Ushbu maqolada mazkur islohotlarning huquqiy asoslari, asosiy yoʻnalishlari va amaliy mazmun-mohiyati tahlil qilinadi.

Yuridik taʼlim sohasidagi zamonaviy islohotlarning boshlangʻich nuqtasi sifatida bir qator strategik hujjatlarni koʻrsatish mumkin:

●                       Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 21-oktyabrdagi farmoni bilan sud-huquq tizimini yanada demokratlashtirish va erkinlashtirish, sud hokimiyatining haqiqiy mustaqilligini taʼminlash davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishi etib belgilandi. Bu, oʻz navbatida, malakali huquqshunos kadrlarga boʻlgan ehtiyojni yangicha tarzda anglashga turtki boʻldi.

●                       Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi (2019-yil 8-oktyabr) yuridik taʼlim sohasidagi keyingi islohotlar uchun umumiy metodologik asos vazifasini oʻtadi.

●                       2020-yil 29-aprelda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasida yuridik taʼlim va fanni tubdan takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-5987-son Farmoni yuridik taʼlim sifatini tubdan oshirish maqsadida qator institutsional yangiliklarni joriy etdi.

●                       2024-yil 24-maydagi “Maʼmuriy islohotlar doirasida adliya organlari va muassasalarining masʼuliyatini yanada oshirish hamda ixcham boshqaruv tizimini shakllantirish toʻgʻrisida”gi PF-80-son Farmoni yuridik texnikumlar tizimini qayta tashkil etish bilan bogʻliq masalalarni tartibga soldi.

●                       2025-yil 21-avgustdagi “Odil sudlov sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-141-son Farmoni sudyalar tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini alohida yoʻnalish sifatida ajratdi.

●                       Nihoyat, 2025-yil 26-noyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasida yuridik taʼlim va ilm-fanni yanada isloh qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-232-son Farmoni yuridik taʼlim tizimini tubdan yangilashning eng soʻnggi va kompleks bosqichini belgilab berdi.

Ushbu hujjatlar majmui shuni koʻrsatadiki, yuridik taʼlim islohoti izchil, bosqichma-bosqich va institutsional xarakterga ega boʻlib, sud-huquq tizimini isloh qilishning uzviy davomi sifatida shakllantirilmoqda.

PF-5987-son Farmonda qayd etilishicha, milliy yuridik taʼlimning samaradorligi nisbatan past boʻlib qolmoqda, bu esa yuqori malakali huquqshunoslarni tayyorlashga va yuridik fanni rivojlantirishga toʻsqinlik qiluvchi tizimli muammolar mavjudligi bilan izohlanadi. Shu munosabat bilan quyidagi yoʻnalishlarda islohotlar boshlandi:

yuridik texnikumlarga qabul tizimini Davlat test markazi orqali shaffof test sinovlari asosida tashkil etish;

nomutaxassislik fanlar sonini qisqartirib, oʻquv jarayonini kredit-modul tizimi asosida yuritish;

yuridik texnikumlar pedagog xodimlarining ish yukini normalashtirishni Toshkent davlat yuridik universiteti zimmasiga yuklash;

xorijiy hamkorlar bilan qoʻshma taʼlim dasturlari va qoʻshma fakultetlar tashkil etish imkoniyatini yaratish.

Bu bosqich, mohiyatan, yuridik taʼlimning boshlangʻich (texnikum) va oliy bosqichlari oʻrtasidagi uzviylikni taʼminlash hamda qabul jarayonlarining shaffofligini kuchaytirishga qaratilgan edi.

2024-yildagi PF-80-son Farmon doirasida Namangan va Samarqand viloyatlaridagi yuridik texnikumlar negizida Toshkent davlat yuridik universitetining akademik litseylari tashkil etildi, bu esa iqtidorli bitiruvchilarni test sinovlarisiz, suhbat asosida oliy taʼlim muassasalariga qabul qilish imkoniyatini ochdi — talantlarni erta bosqichda aniqlash va qoʻllab-quvvatlash tamoyilining amaliy ifodasi boʻldi.

2025-yil avgust oyida qabul qilingan PF-141-son Farmon esa alohida eʼtiborga loyiq: unda odil sudlov sohasi uchun kadrlar tayyorlash Sudyalar oliy maktabi faoliyatini tubdan isloh qilish, sudyalarni qayta tayyorlash tizimini takomillashtirish hamda Akademiyada malaka oshirishning yangicha uslublarini joriy etish orqali alohida yoʻnalishga ajratildi. Bu holat sudyalik kasbi uchun kadrlar tayyorlashning umumiy yuridik taʼlimdan farqli, yuqori ixtisoslashgan yondashuvni talab qilishini davlat siyosati darajasida tan olinganligini bildiradi.

2025-yil 26-noyabrdagi PF-232-son Farmon “Taʼlim sifatini oshirish — Yangi Oʻzbekiston taraqqiyotining yakkayu yagona toʻgʻri yoʻlidir” degan ustuvor gʻoya asosida qabul qilingan boʻlib, zamonaviy xalqaro standartlarga javob beradigan yuqori malakali yuridik kadrlar tayyorlash tizimini yangicha asoslarda shakllantirish vazifasini belgilab berdi. Farmonning asosiy vazifalari qatoriga quyidagilar kiritildi:

yuridik taʼlim samaradorligi va sifati ustidan nazoratni kuchaytirish;

Toshkent davlat yuridik universitetining 2030-yilgacha nufuzli xalqaro QS (Quacquarelli Symonds) reytingida huquq sohasi boʻyicha yuqori 1000 talik universitetlar roʻyxatiga kirishini taʼminlash.

Farmonning mazmun-mohiyati jihatidan eng muhim yangiligi — 2026/2027-oʻquv yilidan boshlab tajriba tariqasida joriy etiladigan amaliy oʻqitish, klinik va dual taʼlim tamoyilidir. Ushbu tamoyilga koʻra:

2-, 3- va 4-kurs talabalari uchun taʼlim dasturlarining 50 foizi auditoriyalarda nazariy darslar, qolgan 50 foizi esa sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va boshqa yuridik tashkilotlarda amaliy mashgʻulotlar tarzida tashkil etiladi;

2027/2028-oʻquv yilidan boshlab “Yurisprudensiya” yoʻnalishi boʻyicha taʼlim beruvchi boshqa davlat oliy taʼlim muassasalarida ham Universitet tajribasi asosida shu xil tizim joriy etiladi.

Qabul jarayoniga oid yangiliklar ham diqqatga sazovor: tanlov ixtisoslashgan xorijiy tashkilotlar bilan hamkorlikda IQ-test tartibida oʻtkaziladi, chet tili boʻyicha B2 darajadagi milliy yoki xalqaro sertifikatga ega nomzodlar tanlovda ishtirok etadi, oʻquv jarayoni esa ingliz va boshqa xorijiy tillarda olib boriladi. Bundan tashqari, huquq fanidan davlat namunasidagi sertifikat berish tartibi joriy etilmoqda, bu esa yuridik bilim darajasini baholashning yagona, obyektiv mezonini shakllantirishga xizmat qiladi.

Farmon ijrosi doirasida Toshkent davlat yuridik universitetining tashkiliy tuzilmasi ham tubdan oʻzgartirildi: avvalgi tuzilma taʼlim, tadqiqot va amaliy ishlarni oʻzaro integratsiya qiluvchi yaxlit tizimga aylantirildi, universitetda fakultet dekanlari, akademik departament rahbarlari va tadqiqot markazlari boshliqlarini saylash tartibi joriy etildi — bu boshqaruvning demokratik tamoyillarini mustahkamlashga qaratilgan muhim qadamdir.

Yuqorida koʻrib chiqilgan huquqiy hujjatlar tahlili asosida yuridik taʼlim sohasidagi islohotlarning quyidagi asosiy mazmun-mohiyatini ajratib koʻrsatish mumkin:

Birinchidan, nazariy bilim bilan amaliy koʻnikmani uygʻunlashtirish. Klinik va dual taʼlim modeli talabani “auditoriya — sud zali” formatida tayyorlash orqali bitiruvchining ish bozoriga tayyorligini sezilarli darajada oshiradi.

Ikkinchidan, qabul va baholash tizimining xalqaro standartlashtirilishi. IQ-test, xorijiy til boʻyicha B2 darajasi talabi hamda davlat namunasidagi sertifikatlash tizimi milliy yuridik taʼlimni xalqaro miqyosda tan olinadigan darajaga koʻtarishga xizmat qiladi.

Uchinchidan, taʼlim bosqichlari oʻrtasidagi uzviylikni taʼminlash — akademik litseylardan texnikumgacha, texnikumdan oliy taʼlimgacha boʻlgan yagona kadrlar tayyorlash zanjirini shakllantirish.

Toʻrtinchidan, ixtisoslashtirish tamoyili — odil sudlov sohasi (sudyalar tayyorlash) uchun alohida, chuqurlashtirilgan taʼlim va malaka oshirish tizimini yaratish orqali huquqshunoslik kasbining turli yoʻnalishlari boʻyicha kadrlar tayyorlashni tabaqalashtirish.

Beshinchidan, institutsional boshqaruvni demokratlashtirish va shaffoflashtirish, jumladan, universitet rahbariyatini saylov asosida shakllantirish amaliyotini joriy etish.

Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan yuridik taʼlim islohotlarini xalqaro tajriba nuqtai nazaridan baholash ularning konseptual asoslanganligini yanada yaqqolroq koʻrsatadi. Dunyoning yetakchi yuridik taʼlim tizimlarida amaliy tayyorgarlikka alohida eʼtibor qaratilishi umumiy tendensiyaga aylangan: nemis huquqshunoslik taʼlimi (Referendariat) tizimida nazariy bosqichdan soʻng majburiy amaliy stajirovka davri belgilangan boʻlsa, anglosakson huquq tizimiga mansub davlatlarda klinik yuridik taʼlim (clinical legal education) va sud jarayonlarida ishtirok etish orqali koʻnikma shakllantirish uzoq yillik anʼanaga ega. Shu maʼnoda, PF-232-son Farmon bilan joriy etilayotgan “50 foiz nazariy — 50 foiz amaliy” taʼlim modeli mazkur xalqaro tajribani milliy sharoitga moslashtirilgan koʻrinishda qoʻllash urinishi sifatida baholanishi mumkin.

Shuningdek, qabul jarayonida xorijiy til boʻyicha B2 darajasini talab etish hamda IQ-testdan foydalanish amaliyoti koʻplab Yevropa universitetlarining huquq fakultetlariga qabul mezonlariga yaqinlashtirish maqsadini kuzatadi. Bunday yondashuv, bir tomondan, talabalarning xalqaro almashinuv dasturlari va qoʻshma taʼlim loyihalarida faol ishtirok etish imkoniyatini kengaytirsa, ikkinchi tomondan, milliy yuridik taʼlim dasturlarining xalqaro akkreditatsiya talablariga muvofiqlashtirilishini taqozo etadi. Toshkent davlat yuridik universitetining QS xalqaro reytingida oʻz oʻrnini egallashga yoʻnaltirilgan strategik maqsadi ham aynan shu institutsional yaqinlashuv jarayonining bir qismi hisoblanadi.

Sudyalar tayyorlash tizimini alohida institutsional shaklga (Sudyalar oliy maktabi) ajratish tamoyili ham koʻplab mamlakatlar amaliyotida keng tarqalgan yondashuvdir — Fransiya, Germaniya va Yaponiyada sudyalik lavozimiga nomzodlar umumiy huquqshunoslik taʼlimidan soʻng alohida, ixtisoslashgan tayyorgarlik bosqichini bosib oʻtadilar. PF-141-son Farmon orqali shakllantirilayotgan tizim ham mazkur tamoyilga hamohang boʻlib, odil sudlovni amalga oshiruvchi kadrlarning malaka darajasiga nisbatan yuqori talablar qoʻyish zaruratidan kelib chiqadi.

Islohotlarning huquqiy jihatdan puxta asoslanganligiga qaramay, ularni amaliyotga tatbiq etish jarayonida bir qator obyektiv qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkinligini ham inobatga olish lozim. Birinchi navbatda, amaliy oʻqitish va dual taʼlim tamoyilining toʻliq joriy etilishi sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va boshqa yuridik tashkilotlarning talabalarni qabul qilish, ularga mentor biriktirish hamda amaliyot jarayonini nazorat qilish boʻyicha institutsional tayyorligini talab etadi. Agar amaliyot oʻtash bazalarining infratuzilmaviy va kadr salohiyati yetarli darajada shakllantirilmasa, taʼlim dasturining 50 foizini tashkil etuvchi amaliy komponent shaklan mavjud boʻlib, mazmunan samarasiz qolish xavfi tugʻiladi.

Ikkinchidan, chet tili boʻyicha B2 darajasi talabining joriy etilishi taʼlim resurslariga notekis kirish imkoniyatiga ega boʻlgan hududlardagi nomzodlar uchun qoʻshimcha toʻsiq yaratishi mumkin. Poytaxt va yirik shaharlardagi abituriyentlar bilan viloyat hamda tumanlardagi abituriyentlar oʻrtasidagi chet tilini oʻrganish imkoniyatlaridagi tafovut, agar tegishli kompensatsion mexanizmlar (masalan, tayyorgarlik kurslari, davlat granti kvotalari) koʻzda tutilmasa, taʼlimga teng kirish tamoyiliga putur yetkazishi ehtimoldan xoli emas.

Uchinchidan, oʻquv dasturlarining ingliz va boshqa xorijiy tillarda olib borilishi oʻqituvchi-professor tarkibining tegishli tilshunoslik va metodik tayyorgarligini talab etadi. Mazkur yoʻnalishda pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish boʻyicha alohida, izchil dastur ishlab chiqilmasa, islohotning sifat jihatidan kutilgan natijasiga erishish muddati choʻzilishi mumkin.

Yuqorida qayd etilgan muammolarni bartaraf etish hamda islohotlarning samaradorligini taʼminlash maqsadida quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:

Birinchidan, amaliyot bazalari bilan universitet oʻrtasida institutsional hamkorlik memorandumlarining aniq mezonlar (mentor malakasi, hisobotlilik, baholash mezonlari) asosida tuzilishini taʼminlash, shu orqali amaliy taʼlim komponentining mazmunan toʻldirilishiga erishish.

Ikkinchidan, chet tili boʻyicha talablarni bosqichma-bosqich, hududiy tengsizlikni inobatga oluvchi tayyorgarlik dasturlari va davlat granti kvotalari bilan uygʻunlashtirgan holda joriy etish, bu esa taʼlimga teng kirish tamoyilini saqlab qolishga xizmat qiladi.

Uchinchidan, professor-oʻqituvchilar tarkibini xorijiy tilda dars berish va zamonaviy klinik taʼlim metodikasi boʻyicha muntazam malaka oshirish tizimiga jalb etish, xususan, xorijiy yetakchi yuridik universitetlar bilan oʻqituvchilar almashinuvi dasturlarini kengaytirish.

Xulosa qilib aytganda, mazkur tavsiyalarning amalga oshirilishi yuridik taʼlim islohotlarining nafaqat huquqiy, balki institutsional va amaliy jihatdan ham izchil, barqaror natija berishini taʼminlashga xizmat qiladi.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan yuridik taʼlim islohotlari izchil davlat siyosati mahsuli boʻlib, ular 2016-yildagi sud-huquq tizimini isloh qilish farmonidan boshlab, 2020-yildagi PF-5987-son va 2025-yildagi PF-141-son hamda PF-232-son farmonlari orqali bosqichma-bosqich rivojlantirilib kelinmoqda. Ushbu islohotlarning mazmun-mohiyati, avvalambor, milliy yuridik taʼlimni xalqaro standartlar darajasiga koʻtarish, nazariy bilimni amaliyot bilan uzviy bogʻlash, qabul va baholash mezonlarini obyektivlashtirish hamda kadrlar tayyorlash tizimini ixtisoslashtirishdan iborat. 2030-yilga qadar moʻljallangan “yoʻl xaritasi” toʻliq amalga oshirilgan taqdirda, Toshkent davlat yuridik universiteti nafaqat mamlakatda, balki mintaqada yetakchi yuridik taʼlim muassasasiga aylanishi, bitiruvchilar esa zamonaviy huquqiy bozor talablariga toʻliq javob beradigan, xalqaro darajadagi mutaxassislarga aylanishlari kutilmoqda.

Tashkiliy-nazorat boʻlimi bosh mutaxassisi

Sharipov Humoyun Hamid oʻgʻli