Bolalik inson hayotining eng nozik, eng beg‘ubor va ayni paytda eng muhim davridir. Insonning dunyoqarashi, atrofdagilarga ishonchi, o‘ziga bo‘lgan munosabati va kelajakka intilishi ko‘p jihatdan aynan bolalik yillarida shakllanadi. Shu bois bolani himoya qilish faqat uning jismoniy xavfsizligini ta’minlash emas, balki uning qadr-qimmati, ruhiy xotirjamligi, orzu-intilishlari va sog‘lom kamol topish huquqini muhofaza qilish hamdir.

Har bir bola mehr-muhabbat muhitida ulg‘ayishga, tahqirlanmasdan ta’lim olishga, qo‘rquvsiz fikr bildirishga va o‘zini xavfsiz his etishga haqli. Biroq hayotda bu huquqlar hamisha ham to‘liq ta’minlanayotgani yo‘q. Ayrim hollarda bolaga nisbatan zo‘ravonlik oila devorlari ortida yashirinadi, ba’zan ta’lim muassasasidagi tahqirlash yoki tengdoshlar o‘rtasidagi tazyiq ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Raqamli texnologiyalar rivojlangan hozirgi davrda esa bolalar internet orqali ham turli tahdidlarga duch kelmoqda.

Eng tashvishlanarlisi, zo‘ravonlikning ayrim ko‘rinishlari hanuzgacha tarbiya usuli, intizom chorasi yoki oilaviy masala sifatida noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Vaholanki, bolaga yetkazilgan jismoniy yoki ruhiy ozorni tarbiya bilan oqlab bo‘lmaydi. Tarbiyaning maqsadi bolani qo‘rqitish emas, uni hayotga tayyorlash, mustaqil fikrlaydigan, mas’uliyatli va o‘ziga ishongan inson sifatida kamol toptirishdir.

Aynan shu nuqtai nazardan O‘zbekiston Respublikasining 2026 yil 14 oktyabrda qabul qilingan “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ–1180-son Qonuni alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur qonun bolalarga nisbatan og‘ir jinoyatlar uchun javobgarlikni kuchaytirish bilan birga, jabrlangan bolalarning yuridik yordam olish imkoniyatlarini kengaytirish, ularni himoya qilishda davlat organlari va mas’ul shaxslarning vazifalarini aniqlashtirishga qaratilgan.

Zo‘ravonlikning ko‘rinmas oqibatlari: raqamlar nimadan ogohlantirmoqda?

Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik muammosini faqat alohida jinoyatlar yoki ommaviy axborot vositalarida yoritilgan voqealar orqali baholash yetarli emas. Chunki ko‘plab holatlar rasmiy idoralarga ma’lum qilinmaydi. Bola qo‘rqqani, uyalgani, aybni o‘zidan izlagani yoki kattalar unga ishonmasligidan xavotirlangani sababli boshidan kechirgan voqeani yashirishi mumkin.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 2 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan 1 milliardgacha bola bir yil davomida jismoniy, jinsiy yoki ruhiy zo‘ravonlik yoxud e’tiborsiz qoldirish holatlariga duch kelishi mumkin. Tashkilot bunday tajribalar insonning keyingi hayotidagi salomatligi va farovonligiga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi.

Bu raqamni tasavvur qilishning o‘zi qiyin. U dunyodagi millionlab oilalar, maktablar va mahallalar uchun bolalar xavfsizligi hali ham dolzarb muammo ekanini ko‘rsatadi.

O‘zbekistondagi vaziyatni baholashda ham xalqaro tashkilotlarning tadqiqotlari muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. UNICEFning O‘zbekiston bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, 2021–2022 yillarda o‘tkazilgan ko‘p ko‘rsatkichli klaster kuzatuvi — MICS natijalari asosida 1 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarning 62 foizi so‘rovdan oldingi bir oy davomida jismoniy jazolash yoki psixologik tajovuz ko‘rinishidagi zo‘ravon tarbiya usullariga duch kelgan.

Mazkur ko‘rsatkich o‘g‘il bolalar orasida 64 foizni, qiz bolalar orasida 60 foizni tashkil etgan. Qishloq joylarda 65 foiz, shaharlarda esa 59 foiz qayd etilgan. Shuningdek, so‘rovda qatnashgan onalar va bolaga qarab turuvchi shaxslarning 10,7 foizi jismoniy jazoni tarbiyaning zarur qismi deb hisoblagan.

Bu yerda bir jihatga alohida e’tibor qaratish kerak: ushbu ma’lumotlar 2021–2022 yillardagi kuzatuvga tegishli bo‘lib, ularni 2026 yildagi joriy holat yoki yangi qonunning natijasi sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas. Shunga qaramay, mazkur raqamlar muammoning ko‘lami va zo‘ravonliksiz tarbiya madaniyatini shakllantirish zaruratini ochib beradi.

UNICEFning mamlakatimizda bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishga bag‘ishlangan materiallarida maktab yoshidagi bolalarning taxminan har to‘rt nafaridan biri bullingning muayyan shakliga duch kelishi ham qayd etilgan.

Mamlakatimizda jinsiy daxlsizlikka qarshi og‘ir jinoyatlar yuzasidan ham tashvishli ma’lumotlar e’lon qilingan. 2026 yil sentyabrda qonun loyihasi muhokamasi davomida bildirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2022–2025 yillarda 14 yoshga to‘lmagan shaxslarning nomusiga tegish holatlari bo‘yicha 445 ta jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan. Shundan 2022 yilda 85 ta, 2023 yilda 108 ta, 2024 yilda 129 ta va 2025 yilda 123 ta ish qayd etilgan.

Albatta, jinoyat ishining qo‘zg‘atilishi aybdorlik sud tomonidan isbotlanganini anglatmaydi. Biroq ushbu ma’lumotlar bolalarga nisbatan og‘ir tajovuzlarning oldini olish va jabrlanganlarga samarali huquqiy himoya taqdim etish masalasi qanchalik muhimligini ko‘rsatadi.

Raqamlar ortida esa inson taqdiri turibdi. Har bir holat — himoyaga muhtoj bola, tashvishdagi oila va davlat hamda jamiyat oldida turgan mas’uliyatdir.

Yangi qonun qanday huquqiy ehtiyojdan kelib chiqdi?

O‘zbekistonda bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning huquqiy asoslari 2026 yilda birdaniga paydo bo‘lgani yo‘q. Bu borada so‘nggi yillarda bosqichma-bosqich islohotlar amalga oshirildi.

Xususan, 2024 yil 14 noyabrda “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi O‘RQ–996-son Qonun qabul qilingan edi. Ushbu qonun bolalarga nisbatan zo‘ravonlik tushunchasini, uning shakllarini, profilaktika va himoya choralarini, jabrlangan bolalarga ko‘rsatiladigan yordamning huquqiy asoslarini belgilab berdi.

Qonunga muvofiq, jismoniy, jinsiy va ruhiy zo‘ravonlik, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik, ekspluatatsiya qilish va ta’qib etish bolalarga nisbatan zo‘ravonlik shakllari hisoblanadi. Unda internet va telekommunikatsiya tarmoqlari orqali amalga oshiriladigan tajovuzlar ham e’tiborga olingan.

Bu yondashuv muhim o‘zgarishni anglatadi. Ilgari zo‘ravonlik deganda ko‘pchilik, avvalo, tan jarohati yetkazishni tushungan bo‘lsa, zamonaviy huquqiy yondashuv bolaning ruhiy daxlsizligi, qadr-qimmati va ijtimoiy xavfsizligini ham himoya ob’ekti sifatida ko‘radi.

Masalan, bolani muntazam tahqirlash, uni qo‘rqitish, ijtimoiy tarmoqlarda sharmanda qilish, xavfli vaziyatda yordamsiz qoldirish yoki uning asosiy ehtiyojlarini qondirmaslik ham jiddiy huquqiy va ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

2026 yil 14 oktyabrdagi O‘RQ–1180-son Qonun esa ushbu tizimni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Unda bir qator qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilib, ayrim og‘ir jinoyatlar uchun jazo choralari kuchaytirildi, bolalarning yuridik yordam olish kafolatlari kengaytirildi, ta’lim muassasalari xodimlarining mas’uliyati bilan bog‘liq yangi qoidalar belgilandi.

Demak, mazkur ikki qonunning vazifasini o‘zaro bog‘liq holda tushunish zarur. 2024 yilgi qonun bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning umumiy tizimini belgilagan bo‘lsa, 2026 yilgi qonun shu tizimning ayrim jinoiy-huquqiy, protsessual, ma’muriy va mehnat-huquqiy mexanizmlarini kuchaytirmoqda.

Bolaning huquqi qog‘ozda emas, amalda himoya qilinishi kerak

Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarini ko‘rib chiqishda eng nozik masalalardan biri — jabrlangan bolaning protsessual huquqlarini ta’minlashdir.

Katta yoshdagi inson huquqiy muammoga duch kelganda advokatga murojaat qilishi, hujjatlarni to‘plashi, o‘z pozitsiyasini tushuntirishi mumkin. Bola uchun esa bu jarayon ancha murakkab.

U sodir bo‘lgan voqeani to‘liq ifodalab bera olmasligi, savollardan qo‘rqishi, o‘zini aybdor deb his qilishi yoki unga nisbatan zo‘ravonlik sodir etgan shaxsdan psixologik jihatdan qaram bo‘lishi mumkin.

Shunday sharoitda davlat tomonidan kafolatlangan yuridik yordam alohida ahamiyat kasb etadi.

O‘RQ–1180-son Qonun bilan zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki zo‘ravonlikka guvoh bo‘lgan bolalarning davlat hisobidan yuridik yordam olish imkoniyatlari kengaytirildi. Jinsiy zo‘ravonlikka oid ishlar bo‘yicha voyaga yetmagan jabrlanuvchiga davlat hisobidan advokat ishtiroki ta’minlanishi nazarda tutildi.

Tasavvur qilaylik, voyaga yetmagan bola zo‘ravonlikdan jabrlangan va uning oilasi advokat yollash imkoniyatiga ega emas. Bunday vaziyatda bolaning huquqiy himoyasi oilaning moddiy ahvoliga bog‘liq bo‘lib qolmasligi kerak.

Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish kafolati aynan shu muammoni bartaraf etishga xizmat qiladi.

Advokatning vazifasi faqat protsessual hujjat tayyorlash yoki sud majlisida qatnashish bilan cheklanmaydi. U jabrlangan bolaning huquqlari tushuntirilishini, protsessual tartiblarga rioya etilishini, qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.

Ayniqsa, bola ishtirokidagi protsessual harakatlarda uning yoshi, ruhiy holati va manfaatlari hisobga olinishi muhim.

Zo‘ravonlikdan jabrlangan bola voqeani qayta-qayta, turli shaxslar oldida bayon etishga majbur bo‘lsa, bu unda qo‘shimcha ruhiy zo‘riqish keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli bolalar ishtirokidagi huquqiy jarayonlar bolaga mos, ehtiyotkor va malakali yondashuvni talab etadi.

Bu — yangi qonun normalaridan kelib chiqadigan muhim amaliy vazifalardan biridir.

Ta’lim muassasasida zo‘ravonlikka o‘rin yo‘q

Bola hayotining katta qismi oila va ta’lim muassasasida o‘tadi. Shuning uchun uning xavfsizligini ta’minlashda o‘qituvchi, tarbiyachi va boshqa ta’lim xodimlarining mas’uliyati juda yuqori.

Maktab yoki bog‘cha bola uchun qo‘rquv manbai emas, balki bilim olish, do‘st orttirish, qobiliyatini rivojlantirish va o‘zini namoyon etish imkoniyati bo‘lishi kerak.

Afsuski, ayrim hollarda bolani urish, tahqirlash, jamoa oldida kamsitish yoki qo‘rqitish intizomni ta’minlash usuli sifatida qabul qilinishi mumkin.

Bunday munosabat nafaqat bolaning qadr-qimmatiga, balki ta’lim tizimiga bo‘lgan ishonchiga ham zarar yetkazadi.

O‘RQ–1180-son Qonun bilan Mehnat kodeksiga kiritilgan o‘zgarishga muvofiq, bolani tarbiyalash va unga ta’lim berish majburiyati yuklatilgan ta’lim tashkiloti xodimining bolaga nisbatan zo‘ravonlik sodir etganlik uchun javobgarlikka tortilishi mehnat shartnomasini bekor qilishning qo‘shimcha asosi sifatida belgilandi.

Bu norma ta’lim muassasalarida bola xavfsizligini ta’minlashga nisbatan talablarni kuchaytiradi.

Shu bilan birga, uni to‘g‘ri qo‘llash muhim. Xodimning mehnat shartnomasini bekor qilish masalasi qonunchilikda belgilangan asoslar va tartibga rioya etilgan holda hal qilinishi lozim. Har qanday shikoyatning o‘zi avtomatik ravishda shaxsni aybdor deb hisoblash uchun asos bo‘la olmaydi.

Masalan, maktabda bolaga nisbatan zo‘ravonlik holati haqida xabar kelib tushsa, rahbariyatning vazifasi faqat ichki suhbat o‘tkazish yoki taraflarni yarashtirish bilan cheklanmasligi kerak.

Avvalo, bolaning xavfsizligi ta’minlanishi, holatga vakolatli organlar tomonidan qonuniy baho berilishi va zarur hollarda psixologik hamda huquqiy yordam tashkil etilishi muhim.

Ta’lim muassasasida bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish uchun esa aniq ichki tartiblar, ishonchli murojaat kanallari, pedagoglar uchun muntazam o‘quvlar va ota-onalar bilan hamkorlik talab etiladi.

Shundagina qonunning mazkur normasi faqat jazolovchi vosita emas, balki ta’lim muhitini xavfsizlashtiruvchi mexanizmga aylanadi.

Ota-onaning mas’uliyati: tarbiya huquqi va bola manfaati o‘rtasidagi muvozanat

Bola huquqlarini himoya qilish haqida so‘z borganda, ota-onaning o‘rnini alohida ta’kidlash zarur. Chunki bolaning birinchi ijtimoiy muhiti — oiladir. U dastlabki mehrni ham, birinchi qoidalarni ham, o‘zini va boshqalarni hurmat qilishni ham aynan oilada o‘rganadi. Ota-onaning farzand tarbiyasidagi huquqlari keng. Biroq bu huquqlar bolaning sha’ni, qadr-qimmati va xavfsizligiga daxl qilish vakolatini bermaydi.

O‘RQ–1180-son Qonun bilan ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar voyaga yetmagan bolani tarbiyalash bilan bog‘liq majburiyatlarini bajarmagan holatlar uchun ma’muriy javobgarlik choralari kuchaytirildi. Rasmiy huquqiy sharhda tegishli huquqbuzarlik uchun bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan o‘n baravarigacha jarima nazarda tutilgani qayd etilgan. Mazkur qoida ota-onalarning farzand oldidagi majburiyatlariga jiddiy yondashish zaruratini ko‘rsatadi.

Ammo huquqiy javobgarlikning o‘zi yetarli emas. Ota-onalarga bolani zo‘ravonliksiz tarbiyalash usullarini o‘rgatish, oilaviy nizolarni tinch hal qilishga ko‘maklashish va qiyin ijtimoiy sharoitdagi oilalarni qo‘llab-quvvatlash ham muhim.

Masalan, bola dars tayyorlamagani uchun uni urish o‘rniga sababini aniqlash, o‘qishda qiynalayotgan bo‘lsa yordam berish, aniq va adolatli qoidalar belgilash mumkin.

Bola xatoga yo‘l qo‘yganda uni tahqirlash o‘rniga xatoning oqibatini tushuntirish, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish va mas’uliyatni bosqichma-bosqich shakllantirish samaraliroq yondashuv hisoblanadi.Bu tarbiyada talabchanlikdan voz kechish degani emas. Aksincha, zo‘ravonliksiz tarbiya aniq qoidalar, izchil munosabat, o‘zaro hurmat va mas’uliyatga asoslanadi.

Ota-onaning obro‘si qo‘rquv bilan emas, ishonch bilan mustahkamlanishi kerak.

Bolalar masalalari bo‘yicha qarorlarni bajarish – rasmiyatchilik emas

Bolalarni himoya qilish sohasidagi qonunchilikning samaradorligi faqat huquqiy normalarning mavjudligi bilan belgilanmaydi. Ularning amalda qanday bajarilayotgani ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Masalan, bolaning xavfsizligini ta’minlash, unga zarur yordam ko‘rsatish yoki huquqbuzarlikning oldini olish yuzasidan tegishli qaror qabul qilingan bo‘lsa, uning ijrosi kechiktirilishi bola manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin.

O‘RQ–1180-son Qonun bilan bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar qarorlarini ijro etmaslik yoki ularning ijrosiga to‘sqinlik qilish uchun ma’muriy javobgarlikka oid qoidalar ham kuchaytirilgan.

Tegishli huquqbuzarlik uchun fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining uch baravaridan besh baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa besh baravaridan yetti baravarigacha jarima nazarda tutilgan.

Mazkur norma davlat organlari, muassasalar va mas’ul shaxslar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish nuqtai nazaridan muhimdir. Chunki bolaga yordam ko‘rsatish jarayonida ko‘pincha bir nechta tashkilot ishtirok etadi: ta’lim muassasasi, ijtimoiy himoya xizmati, tibbiyot tashkiloti, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va boshqa mas’ul tuzilmalar.

Ularning har biri o‘z vazifasini bajarishi bilan birga, umumiy natija uchun hamkorlik qilishi kerak.

Agar bir idora xabarni qabul qilib, boshqasiga yuborish bilan cheklansa, uchinchi idora esa uning ijrosini nazorat qilmasa, bolaning muammosi hal etilmasdan qolishi mumkin.

Shuning uchun bolalarni himoya qilish tizimida idoralararo hamkorlik, ma’lumot almashishning qonuniy tartibi, aniq mas’ullar va natijaga yo‘naltirilgan nazorat muhim ahamiyatga ega.

Oila, maktab va mahalla: mas’uliyatni birgalikda his qilish zarur

Bolalarni himoya qilishda qonun muhim asos bo‘lsa-da, har bir oila va jamoada shakllangan munosabatlar ham katta ahamiyatga ega.

Ba’zan bola o‘z muammosini ochiq aytishga jur’at etmaydi. Bunga kattalarning befarqligi, jazolanishdan qo‘rqish yoki «bu haqda gapirish mumkin emas» degan qarashlar sabab bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun bola o‘zini eshitadigan va tushunadigan kattalar borligini his qilishi kerak. Ota-ona farzandining xulq-atvorida keskin o‘zgarish, maktabga borishdan qo‘rqish, odamlardan uzoqlashish, uyqu yoki kayfiyat bilan bog‘liq muammolarni payqasa, bunga befarq qaramasligi lozim. Bunday belgilarning o‘zi zo‘ravonlik sodir etilganini isbotlamaydi, lekin bola bilan ehtiyotkor muloqot qilish va zarur bo‘lsa mutaxassisga murojaat etish uchun asos bo‘lishi mumkin.

Pedagoglar esa sinfdagi o‘zaro munosabatlarni kuzatishi, bolalar o‘rtasidagi tahqirlash va ta’qibni oddiy hazil deb qabul qilmasligi, barcha o‘quvchilar uchun hurmatga asoslangan muhit yaratishi zarur.

Mahalla va jamoatchilikning vazifasi ham faqat muammo sodir bo‘lganidan keyin munosabat bildirish bilan cheklanmaydi. Oilalarni qo‘llab-quvvatlash, huquqiy tushuntirish ishlarini tashkil etish va mas’ul xizmatlar bilan hamkorlik qilish orqali xavf omillarini kamaytirish mumkin.

Bunda bir tamoyil ustuvor bo‘lishi shart: bolaning manfaati har qanday rasmiyatchilik, idoralararo kelishmovchilik yoki ijtimoiy bosimdan ustun turishi kerak.

Agar bolaga nisbatan zo‘ravonlik xavfi mavjud bo‘lsa, vaziyatni yashirish yoki faqat norasmiy kelishuv bilan cheklash o‘rniga, uning xavfsizligini ta’minlash va vakolatli organlarga qonuniy tartibda murojaat qilish muhim. Zo‘ravonlik holati haqida xabar bergan bolani ayblash, uning so‘zlarini masxara qilish yoki murojaat qilgani uchun unga bosim o‘tkazish esa muammoni yanada og‘irlashtirishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish — faqat bugungi kunning ijtimoiy muammosi emas. Bu jamiyatning kelajagi, inson kapitali, sog‘lom avlod tarbiyasi va adolatli davlat qurish bilan uzviy bog‘liq masaladir. 2026 yil 14 oktyabrdagi O‘RQ–1180-son Qonun bolalarga nisbatan og‘ir jinoyatlar uchun javobgarlikni kuchaytirish, jabrlangan bolalarning davlat hisobidan yuridik yordam olish kafolatlarini kengaytirish, ta’lim tashkilotlari xodimlari mas’uliyatini oshirish hamda bolalarni himoya qilishga doir ayrim qarorlar ijrosini ta’minlash yo‘nalishlarida muhim huquqiy o‘zgarishlarni belgiladi.

Ushbu yangiliklarning ahamiyati faqat huquqiy normalarda emas. Ularning zamirida bola shaxsini hurmat qilish, uning hayoti va sog‘lig‘ini asrash, qadr-qimmatini himoya qilish va har bir bolaga xavfsiz muhit yaratish g‘oyasi mujassam. Ilmiy tadqiqotlar bolalikdagi zo‘ravonlik insonning keyingi hayotiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlar esa muammoning ko‘lamini inkor etib bo‘lmasligidan dalolat beradi.

Demak, vazifa faqat huquqbuzarlik sodir etgan shaxsni jazolashdan iborat emas. Eng muhim maqsad — zo‘ravonlikning oldini olish, xavf ostidagi bolani o‘z vaqtida aniqlash, jabrlangan bolaga yordam berish va bunday holatlar takrorlanmasligi uchun zarur sharoitlarni yaratishdir.

Bunda davlat organlari, huquqni muhofaza qiluvchi tuzilmalar, advokatlar, pedagoglar, psixologlar, ota-onalar va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Matbuot kotibi

Nurmuhamedova Nuriniso