Bundan oʻn yil oldin bankka pul oʻtkazish uchun borganingizda navbat olib, kassir oldida yarim soatcha kutib oʻtirgan boʻlsangiz kerak. Bugun bu ishni telefonda bir daqiqada bajarasiz. Xoʻsh, kassir qayerga ketdi? Uning oʻrnini kim egalladi? Shu oddiy savol butun dunyo iqtisodchilari, siyosatchilari, eng muhimi esa oddiy odamlarni oʻylantirayotgan katta muammoning kichik bir koʻrinishidir.

Sunʼiy intellekt (SI) haqida gap ketganda odatda ikki xil fikrni eshitamiz. Birinchisi: “Robotlar hammamizni ishsiz qoldiradi.” Ikkinchisi: “Hammasi mubolagʻa, hech narsa oʻzgarmaydi.” Haqiqat esa, odatdagidek, oʻrtada. Faqat bu “oʻrta” koʻpchilik oʻylaganidan ancha qiziqroq.

Bu qoʻrquv yangi emas

XIX asr boshida Angliyada toʻquvchilar toʻquv dastgohlarini sindirib chiqishgan. Ular mashinalar nonimizni tortib oladi, deb qoʻrqishgan. Tarixda ular “luddchilar” nomi bilan qolgan. XX asrda telefon operatorlari kasbi yoʻqoldi: bir paytlar millionlab ayollar qoʻlda ulab bergan qoʻngʻiroqlarni avtomatik stansiyalar oʻz zimmasiga oldi. Biroq oʻsha davrda ishsizlik keskin oshib ketmadi. Aksincha, iqtisodiyot oʻsib, ilgari hech kim tasavvur ham qilmagan kasblar paydo boʻldi.

Yana bir ibratli misol – bankomat. 1970-yillarda AQShda bankomatlar ommalashganda hamma bank kassirlarining kuni bitdi, deb oʻylagan. Iqtisodchi Jeyms Bessenning tadqiqotlariga koʻra, dastlabki oʻn yilliklarda kassirlar soni kamaymagan, hatto oshgan. Sababi, bitta filialni saqlash arzonlashgach, banklar yangi filiallar ocha boshlagan. Kassirlarning ishi esa pul sanashdan mijozlarga maslahat berish va bank xizmatlarini taklif qilishga oʻzgargan. Kassirlar soni haqiqatan qisqarishi uchun yana bir texnologiya – smartfon va mobil bank kerak boʻldi.

Bu tarixdan chiqadigan xulosa oddiy: texnologiya odatda kasbni birdaniga yoʻq qilmaydi. Avval kasb ichidagi vazifalarni oʻzgartiradi, soʻngra kasbning oʻzini yangi shaklga soladi.

Raqamlar nima deydi?

Endi zamonaviy tadqiqotlarga nazar tashlaylik.

Jahon iqtisodiy forumi 2025-yilgi “Ish oʻrinlari kelajagi” (Future of Jobs) hisobotida quyidagi prognozni beradi: 2030-yilgacha dunyoda taxminan 170 million yangi ish oʻrni paydo boʻladi, 92 million ish oʻrni esa yoʻqoladi. Sof natija ijobiy – qariyb 78 million. Ammo shu hisobotdagi boshqa bir raqam koʻproq eʼtiborga loyiq: ish beruvchilarning fikricha, xodimlardan talab qilinadigan asosiy koʻnikmalarning qariyb 39 foizi besh yil ichida oʻzgaradi.

Xalqaro valyuta jamgʻarmasi (XVJ) 2024-yil boshida eʼlon qilgan tahlilida dunyodagi ish oʻrinlarining taxminan 40 foizi u yoki bu darajada SI taʼsiriga uchrashini qayd etdi. Rivojlangan davlatlarda bu koʻrsatkich 60 foizga yaqin, chunki u yerda aqliy mehnat ulushi yuqori.

Goldman Sachs investitsiya banki 2023-yilda generativ SI dunyo boʻyicha 300 million toʻliq stavkali ish oʻrniga taʼsir koʻrsatishi mumkinligini hisoblab chiqdi.

Bu raqamlarni oʻqiganda bir narsani yodda tutish lozim: “taʼsirga uchrash” “yoʻqolish” degani emas. Aksariyat hollarda gap ishning bir qismi avtomatlashtirilishi haqida bormoqda. Masalan, buxgalter hisobotlarni qoʻlda toʻldirmaydi, biroq ularni tahlil qilish va rahbariyatga tushuntirib berish baribir uning zimmasida qoladi.

Tarixda birinchi marta: “oq yoqalilar” xavf ostida

Avvalgi texnologik inqiloblardan asosiy farq shundaki, ilgari mashinalar asosan jismoniy, takrorlanuvchi mehnatni almashtirardi: zavod ishchisi, hammol, toʻquvchi. Bugungi SI esa matn yozadi, tarjima qiladi, dastur kodini yozadi, rasm chizadi, hujjatlarni tahlil qiladi. Boshqacha aytganda, u ofisda, kompyuter oldida ishlaydigan odamlarning hududiga kirib keldi.

Olimlar bu hodisani “Moravek paradoksi” deb atashadi: kompyuter uchun shaxmatda gʻalaba qozonish yoki shartnoma matnini tahlil qilish nisbatan oson, ammo eski uydagi buzilgan quvurni tuzatish juda qiyin. Shu sababli yaqin oʻn yillikda santexnik yoki elektrik kasbi koʻplab ofis kasblariga qaraganda barqarorroq boʻlib chiqishi mumkin. Yigirma yil oldin bunday gapni hech kim jiddiy qabul qilmagan boʻlardi.

Qaysi kasblar eng katta xavf ostida?

Jahon iqtisodiy forumi hisoboti va boshqa tadqiqotlarga tayanadigan boʻlsak, eng tez qisqarayotgan kasblarning umumiy jihati bor: ular aniq qoidalar asosida bajariladigan, takrorlanuvchi va raqamli maʼlumotlar bilan ishlashga asoslangan.

Maʼlumot kirituvchi operatorlar. Qogʻozdagi maʼlumotni kompyuterga koʻchirish ishini bugun SI deyarli xatosiz va bir necha soniyada bajaradi.

Kassirlar va chipta sotuvchilar. Oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish kassalari, onlayn toʻlovlar va mobil ilovalar bu kasbni tobora siqib chiqarmoqda.

Bank operatsionistlari va oddiy moliyaviy xizmatchilar. Pul oʻtkazish, hisob raqami ochish, maʼlumotnoma berish kabi amallar raqamli kanallarga koʻchmoqda.

Koll-markaz operatorlari. Oddiy savollarga javob beradigan ovozli botlar va chat-botlar birinchi darajali qoʻngʻiroqlarning katta qismini oʻz zimmasiga olmoqda.

Kotiblar va maʼmuriy yordamchilar. Uchrashuvlarni rejalashtirish, xat yozish, hujjatlarni tartibga solish endi koʻp hollarda SI yordamchisi orqali bajarilmoqda.

Buxgalteriya hisobchilari. Kasbning oʻzi emas, aynan qoʻlda hisob yuritadigan, birlamchi hujjatlar bilan ishlaydigan quyi boʻgʻin lavozimlari qisqarmoqda.

Oddiy matnlar tarjimonlari, musahhihlar va andoza matn yozuvchilar. Mahsulot tavsifi, standart xat yoki texnik hujjatning oddiy tarjimasi uchun odam yollash tobora kamaymoqda.

Bu yerda muhim bir nozik jihat bor. Masalan, tarjimonlik kasbi butunlay yoʻqolmaydi. Badiiy tarjima, sinxron tarjima, huquqiy va tibbiy matnlar tarjimasi kabi xato qimmatga tushadigan sohalarda inson masʼuliyati hali uzoq vaqt zarur boʻladi. Yoʻqoladigani kasbning “oson”, arzon qismidir. Bu esa yosh mutaxassislar uchun alohida muammo tugʻdiradi, chunki ilgari aynan shunday oddiy ishlar orqali tajriba orttirilardi.

Yoʻqolmaydi, ammo tanib boʻlmas darajada oʻzgaradi

Koʻplab kasblar yoʻqolmaydi, biroq oʻn yildan keyin ular butunlay boshqacha koʻrinishga ega boʻladi.

Yuristlar. Ilgari yosh yuristlar haftalab minglab sahifali hujjatlarni oʻqib, kerakli bandlarni qidirishardi. Bugun bu ishni SI bir necha daqiqada bajaradi. Lekin mijoz bilan suhbat, strategiya tanlash, sudda nizolashish, eng muhimi esa qaror uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olish inson qoʻlida qoladi. Qizigʻi shundaki, SIning oʻzi yangi huquqiy sohalarni yuzaga keltirmoqda: algoritmlar uchun javobgarlik, shaxsga doir maʼlumotlarni himoya qilish, mualliflik huquqi, SI faoliyatini tartibga solish. Masalan, Yevropa Ittifoqining Sunʼiy intellekt toʻgʻrisidagi qonuni (AI Act) qabul qilingach, ushbu sohaga ixtisoslashgan yuristlarga talab sezilarli darajada ortmoqda.

Shifokorlar. SI rentgen suratlarini tahlil qilishda ayrim hollarda tajribali mutaxassis darajasidagi natijalarni koʻrsatmoqda. Ammo bemor shifokordan faqat tashxis emas, balki ishonch, tushuntirish va gʻamxoʻrlik ham kutadi. Shifokorning qogʻozbozlikdan boʻshagan vaqti bemorga koʻproq qoladi.

Oʻqituvchilar. Test tekshirish, topshiriq tuzish kabi ishlarni SI bajaradi. Oʻqituvchi esa bilim yetkazuvchidan koʻproq murabbiyga, ilhomlantiruvchiga, fikrlashni oʻrgatuvchi ustozga aylanadi.

Dasturchilar. Paradoks shundaki, SI eng tez oʻzgartirayotgan soha aynan dasturlashning oʻzidir. Oddiy kod yozish avtomatlashmoqda, tizimni loyihalash, biznes muammosini texnik yechimga aylantirish va SI yozgan kodni tekshirish koʻnikmasi esa tobora qadrlanmoqda.

Qanday yangi kasblar paydo boʻlmoqda?

Endi quvonarliroq qismga oʻtaylik. Jahon iqtisodiy forumi roʻyxatida eng tez oʻsayotgan kasblar orasida katta maʼlumotlar mutaxassislari, fintex muhandislari, SI va mashinaviy oʻqitish mutaxassislari, kiberxavfsizlik mutaxassislari yetakchi oʻrinlarda turibdi. Biroq yangi kasblar faqat axborot texnologiyalari sohasi bilan cheklanmaydi.

SI tizimlarini oʻqituvchi va baholovchi mutaxassislar. Til modellari oʻz-oʻzidan aqlli boʻlib qolmaydi. Ularni tibbiyot, huquq, moliya kabi sohalarda toʻgʻri javob berishga oʻrgatish uchun aynan shu soha mutaxassislari kerak. Bu shifokor, yurist yoki muhandis uchun butunlay yangi daromad manbai boʻlishi mumkin.

SI integratorlari. Kichik va oʻrta biznes SIdan foydalanishni xohlaydi, lekin nimadan boshlashni bilmaydi. Doʻkon, klinika yoki yuridik firmaga kelib, ish jarayonlarini tahlil qiladigan va qaysi vazifani SIga topshirish mumkinligini koʻrsatib beradigan mutaxassis yaqin yillarda eng talabgir kasblardan biriga aylanadi.

SI etikasi va audit mutaxassislari. Bank kredit berishda algoritmdan foydalansa, u kimnidir nohaq kamsitmayaptimi? Bu savolga javob beradigan, algoritmlarni qonunchilik va axloq nuqtayi nazaridan tekshiradigan mutaxassislar zarur.

Inson va mashina oʻzaro taʼsiri dizaynerlari. Odamlar SI bilan qulay, xavfsiz va tushunarli muloqot qilishi uchun interfeyslar, ssenariylar va ovozli yordamchilar puxta loyihalanishi kerak.

Robototexnika va avtomatlashtirish texniklari. Zavodlar, omborlar va qishloq xoʻjaligida robotlar koʻpaygani sari ularni oʻrnatadigan, sozlaydigan va taʼmirlaydigan ustalarga talab ortadi.

“Yashil” iqtisodiyot mutaxassislari. Quyosh panellarini oʻrnatuvchilar, energiya samaradorligi boʻyicha muhandislar shular jumlasidandir. Bu yoʻnalish SI bilan bevosita bogʻliq boʻlmasa-da, mehnat bozoridagi eng yirik oʻsish nuqtalaridan biri hisoblanadi.

Parvarish va sogʻliqni saqlash xodimlari. Dunyo aholisi qarib bormoqda. Hamshira, reabilitolog, keksalarga gʻamxoʻrlik qiluvchi xodimlarning ishini mashina toʻliq bajara olmaydi, chunki bu yerda insoniy iliqlik zarur. Jahon iqtisodiy forumi prognozida ham bu kasblar mutlaq oʻsish boʻyicha yetakchilar qatorida.

Bir ogohlantirishni ham qoʻshib oʻtay. Bir necha yil oldin “prompt-muhandis” kelajak kasbi sifatida koʻp targʻib qilingan edi. Bugun esa SIga toʻgʻri savol bera olish alohida kasb emas, balki har bir mutaxassis egallashi lozim boʻlgan umumiy koʻnikmaga aylanib bormoqda – xuddi bir paytlar Word yoki Excel dasturlarida ishlash kabi. Bu “yangi kasblar” haqidagi bashoratlarga ham ehtiyotkorlik bilan yondashish kerakligini koʻrsatadi.

Oʻzbekiston uchun bu nimani anglatadi?

Oʻzbekistonning bu jarayonda oʻziga xos afzalliklari ham, xavflari ham bor.

Bizning afzalligimiz – aholimizning yoshligi. Yangi texnologiyalarni yoshlar tez oʻzlashtiradi. Davlat darajasida ham bu yoʻnalishda muhim qadamlar qoʻyilmoqda: “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi, “Bir million dasturchi” loyihasi, sunʼiy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga oid strategik hujjatlar shular jumlasidandir. IT-park orqali xorijga xizmat eksport qiluvchi kompaniyalar soni ham yildan yilga ortib bormoqda.

Xavf ham aynan shu yerda. Tashqi autsorsing, yaʼni xorijiy kompaniyalar uchun oddiy dasturlash, maʼlumot kiritish yoki koll-markaz xizmatlari SI birinchi navbatda avtomatlashtiradigan ishlardir. Agar mutaxassislarimiz faqat arzon va oddiy ishlarga tayansa, ertaga bu ish oʻrinlari yoʻqolishi mumkin. Shu bois taʼlim tizimi yodlashdan fikrlashga, nazariyadan amaliyotga tezroq yuz burishi zarur.

Yana bir alohida imkoniyat bor – oʻzbek tilidagi sunʼiy intellekt. Yirik global modellar oʻzbek tilini hali ingliz yoki rus tili darajasida bilmaydi. Oʻzbek tilidagi maʼlumotlar bazasini yaratish, milliy modellarni oʻqitish, ularni davlat xizmatlari va taʼlim tizimiga moslashtirish ham milliy ahamiyatga ega vazifa, ham yangi ish oʻrinlari manbaidir.

Xoʻsh, oddiy odam nima qilishi kerak?

Tez-tez takrorlanadigan bir gap bor: “Sizni sunʼiy intellekt ishdan boʻshatmaydi, sunʼiy intellektdan foydalana oladigan boshqa odam boʻshatadi.” Bu gapda katta haqiqat bor. Bunga tayyorlanish uchun quyidagilarni tavsiya qilgan boʻlardim.

Birinchidan, SIdan qoʻrqmang, u bilan ishlashni oʻrganing. Oʻz sohangizdagi vazifalarni SI yordamida bajarib koʻring. Uning qayerda kuchli, qayerda xato qilishini bilishning oʻzi alohida qimmatli koʻnikmadir.

Ikkinchidan, “insoniy” koʻnikmalarga sarmoya kiriting. Tanqidiy fikrlash, muzokara olib borish, murakkab vaziyatda qaror qabul qilish, jamoani boshqarish, hamdardlik – bu sohalarda mashina insondan hali ancha ortda.

Uchinchidan, soha bilimi va texnologiyani uygʻunlashtiring. Kelajakda eng qadrli mutaxassis SI haqida hamma narsani biladigan dasturchi emas, balki oʻz sohasini chuqur biladigan va unda SIni qoʻllay oladigan inson boʻladi: SIdan foydalanadigan yurist, maʼlumotlar tahlilini tushunadigan shifokor, raqamli vositalardan xabardor agronom.

Toʻrtinchidan, umrbod oʻqishni odat qiling. “Bir marta oʻqib, butun umr bitta diplom bilan ishlash” davri tugadi. Har bir necha yilda yangi koʻnikma egallash endi hayot tarzining ajralmas qismiga aylanmoqda.

Xulosa oʻrnida

Sunʼiy intellekt kasblarni “oʻldirmaydi”, balki ularni qayta taqsimlaydi. Ayrim ishlar yoʻqoladi, ayrimlari tanib boʻlmas darajada oʻzgaradi, boshqalari esa hozircha nomi ham yoʻq holda dunyoga keladi. Tarix shuni koʻrsatadiki, texnologik oʻzgarishlardan koʻproq ularga moslasha olmagan odamlar zarar koʻradi.

Oʻn yildan keyin bugungi bolalarning koʻpchiligi hali nomi ham oʻylab topilmagan kasblarda ishlaydi. Bizning vazifamiz ularga muayyan bir kasbni emas, balki oʻrganishni oʻrganishni oʻrgatishdir. Bu esa, ehtimol, sunʼiy intellekt hech qachon biz uchun bajara olmaydigan ishdir.