Kirish

Kripto-aktivlar – blokcheyn texnologiyasida hosil bo‘luvchi, taqsimlangan ma’lumotlar reyestrida saqlanuvchi raqamli yozuvlar majmuasi bo‘lib, qiymatga ega va egasiga mulkiy huquq sifatida tegishli hisoblanadi. Ular zamonaviy raqamli iqtisodiyotning muhim bo‘lagi sanaladi. Ma’lumotlarning taqsimlangan reyestri (blockchain) texnologiyalaridan foydalangan holda ishlaydigan kripto-aktivlar jahon iqtisodiyotida yangi yo‘nalish – «kriptoiqtisodiyot»ning asosiy unsurlarini tashkil etadi. Ko‘plab mamlakatlarda blokcheyn va kripto-loyihalarga e’tibor ortib bormoqda, chunki bu soha raqamli iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va moliya-texnologiyalarni rivojlantirish imkoniyatlarini beradi.

O‘zbekistonning “Raqamli O‘zbekiston” strategiyasida ham blockcheyn texnologiyalari va kripto-aktivlar muhim rol o‘ynamoqda. Prezident farmonlari bilan raqamli iqtisodiyotga aloqador normativ-huquqiy bazaga o‘zgartirishlar kiritilib, kripto-aktivlarni tartibga solish yo‘lga qo‘yilmoqda. Shu munosabat bilan O‘zbekiston tajribasida kripto-aktivlarni qonuniylashtirish va ularni nazorat qilishning xususiyatlari, mamlakatimizdagi texnologik yangilanishlar bilan bog‘liq dolzarbligi alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada kripto-aktiv tushunchasi, ularning huquqiy mohiyati va O‘zbekistondagi ularni tartibga solish tartibi tahlil qilinadi.

Kripto-aktivlarning huquqiy tabiati

Kripto-aktivlar qonunchilikda mulkiy huquq obyekti sifatida ta’riflanadi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasida kripto-aktivlar “ma’lumotlarning taqsimlangan reyestridagi raqamli yozuvlar yig‘indisi” deb ko‘riladi va ularga qiymat hamda egasiga tegishli bo‘ladigan mulkiy huquq xususiyati beriladi. Shu bilan birga, chet el mamlakatlarida ham virtual valyuta va tokenlar ko‘pincha aktiv yoki mulk huquqi deb baholanadi.

Kriptovalyuta va token tushunchalari: Odatda «kriptovalyuta» atamasi blokcheyn asosidagi raqamli valyutani, ya’ni masalan, Bitcoin, Ethereum kabi tarmoqlarda yaratiladigan aktivlarni anglatadi. Biroq, O‘zbekiston qonunchiligida kriptovalyuta alohida rasmiy ta’rifga ega emas; barchasi “kripto-aktiv” tushunchasi doirasida ko‘rib chiqiladi. “Token” – bu kripto-aktivlarning bir turi bo‘lib, smart-kontrakt (elektron shartnoma) asosida boshqariluvchi va ma’lum aktiv yoki huquqni ifodalovchi raqamli birlikdir.

Mayning va blokcheyn: Mayning (mining) – blokcheyn tarmog‘ida bloklarni tasdiqlash va ma’lumotlar reyestrini yuritish uchun hisoblash operatsiyalarini bajarish, yangi kripto-aktiv birliklarini yaratish jarayonidir. O‘zbekistonda mayning faqat yuridik shaxslar tomonidan amalga oshirilishi, buning uchun esa faqat quyosh fotoelektr stansiyalaridan olingan elektr energiyasidan foydalanish talab etilishi belgilangan. Bunday qat’iy talablar mayning faoliyatiga standart elektr tarmog‘ida ulanish holatida ikki barobar ortiq tarif belgilanishi kabi imtiyoz va chegaralarni ham o‘z ichiga oladi.

Kripto-aktivlarning mulkiy huquq obyekti sifatidagi maqomi: Yuqorida ta’riflanganidek, kripto-aktiv O‘zbekistonda mulkiy huquq obyekti hisoblanadi. Ya’ni egasi uni mol-mulk singari sotish, almashish va boshqa tarzda foydalanish huquqiga ega. Boshqa mamlakatlar tajribasida ham ko‘plab yurisdiksiyalarda kripto-aktiv mol-mulk yoki intellektual-mulkiy obyekti sifatida baholanadi. Misol uchun, FATF va boshqa xalqaro hujjatlarda “virtual aktiv” atamasi turli xildagi kriptovalyutalar, tokenlar va ularning huquqiy talqinlarini qamrab oladi. FinCEN (AQSh) tomonidan taqdim etilgan tavsiyada ham kriptovalyuta “konvertatsiya qilinadigan virtual valuta” sifatida qaraladi va u qonuniy to‘lov vositasi statusiga ega emasligi qayd etilgan. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda ham kripto-aktivlar mumilada valyuta tili sifatida ko‘rilmaydi (ya’ni qonuniy to‘lov vositasi maqomi berilmaydi).

Xalqaro tajribada kripto-aktivlar klassifikatsiyasi: Dunyo amaliyotida kripto-aktivlar turli xil yo‘nalishlarga ajratiladi. Masalan, FINMA (Shveytsariya Moliya bozorini nazorat qilish organi) kripto-tokenlarni to‘lov tokenlari, utiliti tokenlari va aktivga bog‘langan tokenlar (masalan, moliya vositasi) kabi kategoriyalarga ajratadi. Ba’zi mamlakatlarda esa kripto-aktivlar bozorini tartibga solishda ular qiymatli qog‘ozlar, tovar yoki moliyaviy instrument sifatida ko‘riladi. Misol uchun, AQShda SEC ayrim tokenlarni moliyaviy instrument (investitsion bitim) sifatida qabul qilgan bo‘lsa, CFTC Bitcoin va Etherni tovar (commodity) deb biladi. Bunday holatlar investorlar va jamoatchilikka kripto-aktivlarning tabiati va ularni tartibga solish usullari to‘g‘risida turlicha yondashuvlar mavjudligini ko‘rsatadi. Хuquqiy jihatdan aytganda, O‘zbekistonda kripto-aktivlar asosan yuqorida koʻrsatilgan mulkiy huquq (aktiv) maqomiga ega boʻlib, ularni tartibga soluvchi alohida qonunlar ishlab chiqilishi jarayoni ham xalqaro tajriba doirasida baholanmoqda.

O‘zbekistonda kripto-aktivlar bo‘yicha normativ-huquqiy baza

O‘zbekistonda kripto-aktivlar tizimli ravishda prezident qarorlari va farmonlari orqali tartibga solinmoqda. Asosiy hujjatlardan biri – Prezidentning 2018-yil 3-iyuldagi PQ-3832-sonli qarori (2022-yilga kelib PF-121 farmoni bilan yangilangan) bo‘lib, unda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish doirasida kripto-aktivlar aylanmasini tartibga soluvchi majburiyat va imtiyozlar belgilangan. Ushbu qarorga ko‘ra, kripto-aktivlar aylanmasi bilan bog‘liq faoliyat turli imtiyozlar oladi (masalan, 2023-yil 1-yanvarga qadar daromadlar soliqqa tortilgan).  Qaror, shuningdek, O‘zbekiston rezidentlari kripto-aktivlarni faqat milliy litsenziyalangan provayderlar (agentlik idoralar) orqali sotib olishi kerakligini belgiladi.

Mayning faoliyati ham normativ-huquqiy tartibda boshqariladi. Prezident qarori bilan maynerlarga faqat quyosh energiyasidan foydalangan holda ishlash, va ularning faoliyati ro‘yxatga olinishi majburiyati belgilangan. Bundan tashqari, mayning uchun elektr energiya tarifi orttirib olinib, to‘lov koeffitsiyenti ikki barobar qilib qo‘yilgan. Bu chora-resurslarni oqilona ishlatishga chaqiradi.

Soliq va valyuta nazorati masalalariga kelsak, yuqorida ta’kidlanganidek, PQ-3832 qarori 2029-yilgacha kripto-aktiv operatsiyalarini daromad soliqqa tortilmaslikka, ya’ni soliqdan ozod qilishga oid kafolatlarni beradi. Shu bilan birga, litsenziyaga ega bo‘lgan provayderlarning valyuta operatsiyalari uchun valyutani tartibga solish me’yorlari qo‘llanilmaydi, bu esa kripto-tijoratga soddalashtirilgan tartib beradi.

Moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurash (AML/CFT) sohasida ham qat’iy talablarga e’tibor qaratilgan. Xizmatlar provayderlari tomonidan mijozlarni identifikatsiyalash, bitimlarni monitoring qilish va jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi ichki tartiblarni ta’minlash majburiyati yuklatilgan. Bundan tashqari, reklama va targ‘ibot masalasida qat’iy cheklovlar joriy qilingan: kripto-aktivlardan “tez boyishning yengil yo‘li” sifatida foydalanganlik haqidagi targ‘ibot hamda kriptovalyutani to‘lov vositasi sifatida qo‘llash O‘zbekiston Respublikasi hududida taqiqlanadi.

O‘zbekistonga xos xususiyatlar

O‘zbekiston tajribasining eng o‘ziga xos jihatlaridan biri markazlashgan tartibga solish modelidir. Boshqa sohalarga nisbatan kripto-aktivlar sohasi bo‘yicha yagona vakolatli organ – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi – belgilangan. Agentlik blokcheyn va kripto-aktivlar siyosatini ishlab chiqish, litsenziyalash va ruxsat berish tartiblarini tashkil qilish vakolatiga ega. Bir so‘z bilan aytganda, kripto-aktivlar sohasida yagona davlat siyosati yaratilgan va uni amalga oshirilishi Istiqbolli loyihalar milliy agentligiga yuklatilgan.

Cheklovlar: O‘zbekistonda kripto-aktivlar faqat ruxsat etilgan yo‘l orqali aylanishi mumkin. Xususan, O‘zbekiston fuqarolari va yuridik shaxslari “chegara ichida” faqat milliy litsenziyalangan kripto-aktiv xizmatlar provayderlari orqali operatsiyalarni amalga oshirishi kerak. Bu cheklov xorijiy kripto-platformalaridan foydalanishni cheklab, butun kripto-aylanmani ichki doirada markazlashgan tarzda nazorat qilish imkonini beradi. Shu sababli chet el birjalari va kripto-bozorlarda bevosita savdo qilish O‘zbekiston uchun asosiy savdo usuli hisoblanmaydi.

To‘lov vositasi sifatida taqiqlash: Normativ hujjatlarda kripto-valyutalar O‘zbekiston hududida to‘lov vositasi sifatida ishlatilishi man etilgan. Shuning uchun tokenlar pul mablag‘i o‘rnida qabul qilinmaydi va jamiyatda faol monetar instrument sifatida ro‘yxatga olinmagan. Bu ham boshqa davlatlardan farq qiladi; masalan, ba’zi mamlakatlarda kriptovalyuta tovar yoki xizmatlar uchun to‘lov vositasi sifatida cheklangan ham bo‘lsa, O‘zbekistonda bunday shaklda umuman qo‘llanilishi mumkin emas.

Investitsiya va aktiv sifatida e’tirof etish: O‘zbekiston qonunchiligi kripto-aktivlarni mulkiy huquq obyekti, ya’ni investitsiya aktivlari sifatida tan olgan. Kripto-aktivlar orqali yangi investitsiya yo‘nalishlari yaratish va biznesni diversifikatsiya qilish nazarda tutilgan.

Yuqoridagi o‘ziga xos xususiyatlar – markazlashgan boshqaruv, yagona vakolatli organ, milliy-chegaralangan savdo va valyuta taqiqlari – O‘zbekistonda kripto-aktivlar sohasini boshqa ko‘pchilik davlatlardan farqlovchi omillardir. Ular mamlakatning raqamli iqtisodiyot strategiyasi va hukumat siyosati bilan uzviy bog‘liqligini namoyish etadi.

Xalqaro tajriba bilan qiyosiy tahlil

Turli mamlakatlarda kripto-aktivlarni tartibga solish yondashuvi turlicha. Masalan, AQShda kripto-aktivlar uchun yagona milliy qonunchilik mavjud emas. Federal darajada kripto-valyutalar asosan mavjud regulyativ tuzilmalar doirasida nazorat qilinadi: FinCEN kripto-valyuta almashinuvchilarini pul o‘tkazmalari (money transmitter) sifatida qaraydi, shu bilan birga kripto vositalarni soliqqa tortishda ular mol-mulk deb baholanadi. AQShda Investitsion bitim (SEC) bo‘yicha qonunchilik ayrim tokenlarni investitsion vositalar deb ko‘radi. Bu borada Yaponiya 2016-yilda ilg‘or qadam tashladi: 2017-yilda kuchga kirgan o‘zgartirish bilan to‘lov xizmatlari to‘g‘risidagi qonunga o‘zgartirish kiritilib, kripto-valyuta birjalari faqat ro‘yxatdan o‘tgan provayderlarga ruxsat berildi. Yaponiyada foydalanuvchi identifikatsiyasi va AML tekshiruvlari majburiy etilib, so‘nggi yangilanishlarda foydalanuvchi mablag‘larini ajratib saqlash va reklama cheklovlari joriy etildi.

Shveysariyada regulyatorlar kripto-aktivlarni nisbatan qulay vosita sifatida baholaydi. Federal qonunlarda “krypto-aset” ta’riflariga alohida urg‘u berilgan, masalan, 2019-yilda qabul qilingan DLT-qonuni raqamli aktivlarni moliya infratuzilmasi doirasida tartibga solib, tokenizatsiya kabi imkoniyatlarni qonuniylashtirdi. FINMA hujjatlarida esa to‘lov tokenlari (kripto-valyuta), utiliti tokenlar va aktivga taaluqli tokenlar kategoriyalari yaratilgan. Shveysariyada kripto-valyuta “faktual nomoddiy aktivlar” deb baholanishi va umumiy moliyaviy qonunchilik asosida nazorat qilinishi ko‘zda tutiladi. Bu O‘zbekiston tajribasidan farqli ravishda kripto-aktivlarni yaxlit moliyaviy ekotizimga integratsiya qilishga intilishni aks ettiradi.

Singapurda esa 2020-yilda qabul qilingan To‘lov xizmatlari qonuni (Payment Services Act) bilan raqamli to‘lov tokenlari tartibga solinadi. Singapurda kripto-bozorlar (DPT xizmati ta’minotchilari) mijozlarni aniqlash, mablag‘ni ajratib saqlash va boshqarish kabi qoidalarga bo‘ysunadi. Hozirgi vaqtda MAS xorijdagi faoliyatlar uchun qo‘shimcha tartiblarni joriy etmoqda, bu Singapurning global kripto bozori bilan o‘zaro aloqalarni rivojlantirish istagidan dalolat beradi.

Taqqoslaganda, O‘zbekiston modeli ayrim jihatlar bilan boshqa mamlakatlarnikiga o‘xshash. Masalan, Yaponiya va Singapur singari O‘zbekistonda ham birjalar litsenziyalashga tortiladi va belgilangan talablariga rioya qilish talab qilinadi. Biroq O‘zbekistonda faqat milliy provayderlar orqali savdoga ruxsat etilishi, markazlashgan litsenziyalovchi organining bitta bo‘lishi kabi jihatlar keng tarqalgan xalqaro amaliyotdan farq qiladi. Shu bilan birga, Shveysariyadagi kabi kriptotexnologiyalarga qulay yondashuv va investitsiya vositasi maqomini tan olish O‘zbekistonda ham mavjud: qonunlarda kripto-aktivlar mol-mulkka tenglashtirilgan va investitsiya manbai sifatida ko‘riladi.

Muammolar va takomillashtirish istiqbollari

Hozirgi kunda O‘zbekiston kripto-bozorida bir qator muammolar hal etilishi talab etiladi. Masalan, yuridik noaniqlik masalasi dolzarb: ba’zi tushunchalar (masalan, «kriptovalyuta» yoki «stabil token») uchun alohida qonuniy ta’riflar yo‘qligi investorlar va biznes uchun noaniqlik tug‘dirishi mumkin. Shu bois, normativ bazani kengaytirib, xalqaro andozalarni inobatga olgan holda aniqroq kontseptsiyalar kiritish talab qilinadi.

Investorlarni himoya qilish jihatdan ham ishlarni davom ettirish lozim. Hozirda litsenziyalash talablarida xavfsizlik va shaffoflik belgilangan boʻlsa-da, ayniqsa chakana foydalanuvchilar zarariga olib keluvchi holatlar yuzaga kelganda huquqiy kafolatlar va kompensatsiya mexanizmlari mavjud emas. Agentlik vazifalarida investor huquqlarini himoya qilish nazarda tutilgan boʻlsa, real hayotda to‘lov agentliklari, kafolatli jamg‘arish yoki sug‘urta tizimlarini joriy qilish orqali investorlarni himoya qilish mexanizmlari zarur.

Raqamli xavfsizlik ham muhim yo‘nalish. Kripto-platformalarda kiber-hujum va firibgarlik tahdidiga qarshi kechiktirib boʻlmaydigan choralar talab etiladi. Normativ-huquqiy hujjatlarga mijoz mablag‘larini ajratib saqlash va kuchli autentifikatsiya usullari kiritildi, biroq bu amaliyotlarda qat’iy nazorat va uzluksiz monitoringni ham talab qiladi.

Kripto-valyuta bilan bog‘liq nizolar bo‘yicha sud amaliyoti hali yo‘lga qo‘yilmagan. Sudlar uchun yo‘riqnomalar, yuridik talqinlar zarur. Masalan, qayerda va qachon kripto-aktiv egasi huquqlarini himoya qilishi mumkinligi, bitim buzilganda tegishli javobgarlik qanday belgilanishi singari savollarni hal qilish uchun sud qarorlari namunalari muhim ahamiyat kasb etadi.

Xulosa

Yuquridda ko‘rib chiqilganidek, O‘zbekiston kripto-aktivlarni normativ-huquqiy jihatdan tartibga solishda markazlashgan va qat’iy nazorat qilinadigan modelni qabul qilgan. Asosiy farmon va qarorlar kripto-aktivlarni mulkiy huquq obyekti sifatida tan olish, ularni faqat litsenziyalangan provayderlar orqali aylantirish, va to‘lov vositasi sifatida ishlatilishidan cheklash kabi eng muhim qoidalarni belgilaydi. Ushbu yondashuv raqamli iqtisodiyotga integratsiya strategiyasiga mos keladi, biroq bozorni yanada jozibador qilish va innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida qonunchilikni takomillashtirish, investorlarni himoya qilish vositalarini kuchaytirish va xalqaro tajribalar asosida liberallashtirish zarur.

Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tajribasi o‘ziga xos bo‘lishiga qaramay, xalqaro hamjamiyat tajribasidan mutanosib ravishda rivojlanib bormoqda. Kripto-aktivlarning iqtisodiyotdagi o‘rni ortar ekan, ularni tartibga soluvchi huquqiy mexanizmlar ham mutlaqo aniq, barqaror va ochiq bo‘lishi zarur. Buning uchun tavsiya qilinadigan asosiy chora-tadbirlar qatoriga kripto faoliyatiga oid tushunchalar aniqligini oshirish, litsenziyalash shartlarini yanada soddalashtirish, investorlarga qonuniy kafolatlar berish mexanizmlarini joriy etish va muntazam ravishda xalqaro tajribani o‘rganish kiradi. Ushbu tavsiyalar amalga oshirilsa, O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lmish kripto-aktivlar bozorini barqaror va samarali rivojlantirishga erishish mumkin bo‘ladi.

O'quv-uslubiy bo'lim yetakchi mutaxassisi

Do'smatov Jasurbek Umidjon o'g'li