Sog‘liq bilan bog‘liq muammo yuzaga kelganda, har bir inson uchun eng muhim savollardan biri –  davolanish xarajatlari qanday qoplanishi masalasidir. Ayniqsa, murakkab kasalliklar, jarrohlik amaliyotlari yoki uzoq muddatli davolanish talab qilinadigan holatlarda bu masala oilaning moddiy ahvoliga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli davlat ayrim fuqarolar uchun tibbiy yordamni budjet mablag‘lari hisobidan qoplash tartibini bosqichma-bosqich takomillashtirib bormoqda.

Amaldagi tartibga ko‘ra, davlat tibbiy sug‘urtasi mexanizmlari joriy etilgan hududlarda ayrim fuqarolar rejali statsionar tibbiy yordamni bepul olish huquqiga ega. Bunday shaxslar odatda “imtiyozli toifadagi shaxslar” deb yuritiladi. Ular qatoriga jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i yoki ijtimoiy soliq to‘lovchilar, mehnat stajini hisoblash uchun belgilangan tartibda soliq to‘lagan shaxslar, voyaga yetmaganlar, o‘quvchi-talabalar, homilador ayollar, ikki yoshga to‘lmagan bolasini parvarishlayotgan shaxslar, mehnat organlarida ishsiz sifatida ro‘yxatdan o‘tganlar, davlat pensiyasini oluvchilar hamda “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” orqali kam ta’minlangan deb e’tirof etilgan oilalar a’zolari kiradi.

Oddiy qilib aytganda, imtiyozli toifa –  bu davlat tomonidan tibbiy yordam olishda alohida qo‘llab-quvvatlanadigan fuqarolar doirasidir. Bunda insonning yoshi, ijtimoiy holati, bandligi, soliq to‘lovchi sifatidagi maqomi yoki ijtimoiy himoyaga ehtiyoji inobatga olinadi. Maqsad — tibbiy yordamga ehtiyoji bo‘lgan fuqaroni ortiqcha sarson qilmasdan, belgilangan tartibda shifoxonaga yo‘naltirish va davolanish xarajatlarini davlat hisobidan qoplashdir.

Shu borada yaqinda muhim huquqiy hujjat qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirining 2026-yil 10-apreldagi 17-son buyrug‘i Adliya vazirligida 2026-yil 19-mayda 3632-2-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazildi. Mazkur hujjat bilan davlat budjeti mablag‘lari hisobidan imtiyozli toifaga kiruvchi shaxslar davolanadigan kasalliklar ro‘yxati yangi tahrirda bayon etildi. Buyruq Prezidentning 2024-yil 5-sentabrdagi PQ–311-son qaroriga muvofiq qabul qilingan bo‘lib, rasmiy e’lon qilingan kundan uch oy o‘tgach kuchga kiradi.

Bu ro‘yxatning yangilanishi fuqarolar uchun nimani anglatadi? Eng avvalo, davlat hisobidan davolanish imkoniyati umumiy va noaniq tartibda emas, balki aniq kasalliklar va tibbiy ko‘rsatmalar asosida belgilanadi. Ya’ni fuqaro imtiyozli toifaga kirsa ham, bepul davolanish masalasi shifokor xulosasi, kasallik turi va uning og‘irlik darajasiga qarab hal qilinadi.

Yangi ro‘yxatda turli tibbiy yo‘nalishlar bo‘yicha kasalliklar keltirilgan. Masalan, urologiya, travmatologiya va ortopediya, endokrinologiya, nevrologiya, yurak-qon tomir kasalliklari va boshqa yo‘nalishlarda davolanishni talab qiladigan holatlar nazarda tutilgan. Ayrim hollarda bemor hududiy tibbiyot muassasasida davolanishi mumkin, murakkab yoki yuqori texnologik yordam talab qilinadigan holatlarda esa u respublika darajasidagi ixtisoslashtirilgan muassasalarga yoki tibbiyot oliy ta’lim tashkilotlari klinikalariga yo‘naltiriladi.

Bu tartibning amaliy ahamiyati shundaki, bemor qayerga murojaat qilishini, shifokor esa uni qaysi darajadagi muassasaga yuborish kerakligini aniqroq biladi. Natijada “hamma respublika shifoxonasiga borishi kerak” degan noto‘g‘ri tushuncha kamayadi. Ba’zi kasalliklar hududning o‘zida davolanishi mumkin, ayrim murakkab holatlar esa yuqori malakali mutaxassislar va maxsus jihozlar mavjud bo‘lgan muassasalarda ko‘riladi.

Fuqarolar uchun yana bir muhim jihat –  davolanish yo‘llanma asosida amalga oshiriladi. Prezident qarorida imtiyozli toifadagi shaxslar shifokor ko‘rsatmasiga binoan axborot tizimi orqali shakllantiriladigan yo‘llanma asosida davlat budjeti mablag‘lari hisobidan bepul davolanishi belgilangan. Demak, fuqaro avvalo oilaviy shifokor yoki tegishli mutaxassisga murojaat qiladi, shifokor esa tibbiy ko‘rsatmaga qarab yo‘llanma rasmiylashtiradi.

Bunday elektron yo‘llanma tizimi navbat va murojaatlar jarayonini tartibga solishga xizmat qiladi. Fuqaro kimningdir og‘zaki tavsiyasi yoki tanish-bilish orqali emas, balki tibbiy ko‘rsatma va elektron tizim asosida shifoxonaga yuboriladi. Bu esa tibbiy yordam ko‘rsatishda shaffoflikni oshiradi va budjet mablag‘larining maqsadli ishlatilishiga yordam beradi.

Yana bir e’tiborli jihat shundaki, bepul tibbiy yordam olish huquqini beruvchi yo‘llanma asosida bemorga Davlat tibbiy sug‘urtasi jamg‘armasi bilan shartnomasi mavjud davlat yoki nodavlat tibbiyot tashkilotini tanlash imkoniyati yaratilishi nazarda tutilgan. Bu fuqaro uchun tanlov imkoniyatini kengaytiradi: agar belgilangan tartib va shartlar mavjud bo‘lsa, tibbiy xizmat faqat davlat shifoxonasi bilan cheklanib qolmaydi.

Albatta, bu tartib har qanday tibbiy xizmat avtomatik ravishda bepul bo‘ladi, degani emas. Fuqaroning imtiyozli toifaga kirishi, kasallikning tasdiqlangan ro‘yxatda mavjudligi, tibbiy ko‘rsatma va elektron yo‘llanma bo‘lishi muhim. Shu sababli fuqarolar o‘zlarining imtiyozli maqomi, tibbiy ko‘rsatmalari va yo‘llanma tartibini oilaviy poliklinika orqali aniqlashtirib olgani maqsadga muvofiq.

Yangi ro‘yxatning eng muhim tomoni shundaki, u sog‘liqni saqlash tizimida “kim, qaysi kasallik bo‘yicha, qayerda va qanday asosda davlat hisobidan davolanishi mumkin?” degan savolga aniqroq javob beradi. Bu nafaqat bemorlar uchun, balki shifokorlar, tibbiyot muassasalari va davlat tibbiy sug‘urtasi tizimi uchun ham muhimdir.

Xulosa qilib aytganda, Sog‘liqni saqlash vazirining yangi buyrug‘i oddiy fuqarolar hayotiga bevosita ta’sir qiladigan hujjatlardan biridir. U imtiyozli toifadagi shaxslarning davlat hisobidan davolanishi mumkin bo‘lgan kasalliklar ro‘yxatini yangilaydi, yo‘llanma va davolanish tartibini aniqroq belgilaydi hamda murakkab kasalliklarda bemorni tegishli darajadagi tibbiyot muassasasiga yo‘naltirishga xizmat qiladi.

Eng muhimi, fuqaro o‘z huquqini bilishi kerak: agar u imtiyozli toifaga kirsa va ro‘yxatda nazarda tutilgan kasallik bo‘yicha davolanishga ehtiyoj sezsa, avvalo o‘ziga biriktirilgan tibbiyot muassasasiga murojaat qilishi lozim. Davlat hisobidan davolanish imkoniyati mavjud bo‘lgan hollarda esa bu jarayon shifokor ko‘rsatmasi va elektron yo‘llanma asosida amalga oshiriladi.

Yuridik kadrlarni qayta tayyorlash va

malakasini oshirish instituti

bosh mutaxasisi Tolipova Moxlaroyim