Bundan atigi bir necha yil oldin bozorga yoki doʻkonga borishdan avval hamyonimizda yetarlicha naqd pul bor-yoʻqligini tekshirish odatiy hol edi. Bugun esa uydan faqat smartfon bilan chiqib, barcha xaridlar, kommunal toʻlovlar va hatto transport xarajatlarini hech qanday muammosiz amalga oshirish mumkin. Oʻzbekistonda naqdsiz toʻlov tizimi shunchaki qulaylik vositasi emas, balki davlat iqtisodiyotini yashirin iqtisodiyotdan olib chiquvchi, shaffoflikni ta’minlovchi muhim strategik qadamga aylanib ulgurdi.

Soʻnggi yillarda jahon miqyosida moliyaviy xizmatlar bozori tubdan oʻzgarib, raqamli texnologiyalar asosidagi toʻlov tizimlari yangi bosqichga koʻtarilmoqda. An’anaviy toʻlov vositalarining oʻrnini bosayotgan elektron va mobil toʻlov texnologiyalari, shuningdek, fintech yechimlari nafaqat moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirmoqda, balki iqtisodiyotni naqd pulsiz shaklga oʻtkazish jarayonini ham tezlashtirmoqda.

Oʻzbekistonda 2020-2024-yillar oraligʻida elektron toʻlov xizmatlari hajmi yildan-yilga oʻsib, 2024-yil yakunida mamlakatda toʻlovlarning 78 foizi raqamli shaklda amalga oshirilgan. Mobil ilovalar orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar hajmi 2022-yilda 21 trillion soʻmni tashkil etgan boʻlsa, 2024-yil oxiriga kelib bu koʻrsatkich 54 trillion soʻmdan oshdi. Ushbu maqolada mamlakatimizda naqdsiz toʻlovlar tizimining bugungi holati, soʻnggi qonunchilikdagi oʻzgarishlar, tizim taqdim etayotgan imkoniyatlar hamda hali yechimini kutayotgan muammolar batafsil tahlil qilinadi.

Naqdsiz hisob-kitoblarga oʻtish iqtisodiyotning barcha ishtirokchilari uchun qator strategik afzalliklarni taqdim etadi. Raqamli toʻlovlar jamiyatning har bir qatlamiga - davlatga ham, biznesga ham, oddiy fuqaroga ham oʻziga xos foydalar keltirmoqda.

Naqd pul aylanmasi doim yashirin iqtisodiyotining asosiy qon tomiri hisoblangan. Naqdsiz toʻlovlar esa har bir tranzaksiyaning raqamli izini qoldiradi. Bu soliq tushumlarining ortishiga, budjet boyishiga va oʻz navbatida, xalq uchun maktablar, shifoxonalar va yoʻllar qurilishiga xizmat qiladi. Tadqiqotchi S. Raximovning ilmiy ishlarida ta’kidlanganidek, elektron toʻlovlar orqali soliq tushumlari oshadi, soya iqtisodiyoti qisqaradi va budjet intizomi mustahkamlanadi.

Soliq mobil ilovasi orqali QR-kodli cheklar uchun 1% keshbek tizimining joriy etilishi eng katta inqilobiy qadamlardan biri boʻldi. Bu oddiy xaridorlarni davlatning norasmiy soliq inspektorlariga aylantirdi va natijada, tadbirkorlar tomonidan tushumlarni yashirish holatlari keskin kamaydi.

Bugungi kunda toʻlovlarni amalga oshirish uchun plastik kartani yonda olib yurish ham shart emas. NFC texnologiyalari (smartfon yoki aqlli soatlar orqali toʻlash), QR-kodlar orqali toʻlovlar va hatto biometrik toʻlov tizimlari - masalan, Toshkent metropolitenidagi FacePay - faol ommalashmoqda. Bu vaqtni tejaydi va savdo nuqtalarida uzundan-uzun navbatlarning oldini oladi.

Raqamli toʻlov tizimlarining iqtisodiy samaradorligi boʻyicha tahlillar shuni koʻrsatadiki, bunday tizimlar moliyaviy operatsiyalarni yuritish xarajatlarini 25-35 foizgacha kamaytiradi. Naqd pullarni saqlash, tashish va qayta ishlashga ketadigan resurslar sezilarli darajada qisqaradi.

Mobil ilovalar (Click, Payme, Uzum va boshqalar) orqali masofaviy kredit olish, omonatlar ochish va kommunal toʻlovlarni uydan chiqmay toʻlash imkoniyati tugʻilgan. Ayniqsa, chekka hududlardagi foydalanuvchilar orasida raqamli xizmatlar ommalashmoqda: 2023-yil yakuniga qadar Fargʻona, Qashqadaryo va Andijon viloyatlarida mobil ilovalar orqali amalga oshirilgan toʻlovlar hajmi bir necha baravarga oshdi. 2024-yilda Oʻzbekistonda 190 mingdan ortiq kichik biznes subyekti QR toʻlov xizmatlaridan foydalangan.

Oʻzbekiston iqtisodiyotini raqamlashtirish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biriga aylangan. Oʻzbekiston 2030 strategiyasida yashirin iqtisodiyot ulushini keskin qisqartirish va toʻlovlarni raqamlashtirish boʻyicha aniq maqsadlar belgilangan. Soʻnggi yillardagi qonunchilik islohotlari asosan quyidagi yoʻnalishlarni qamrab oldi. Islohotlar doirasida Oʻzbekistonn Respublikasi Prezidentning 2025-yil 10-dekabrdagi “Naqdsiz hisob-kitoblarni ommalashtirish va yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirishga qaratilgan qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-246-son Farmoni qabul qilindi. Mazkur farmonga asosan, sotuvchi va xaridor oʻrtasidagi hisob-kitoblarni amalga oshirish mexanizmlarini belgilash hamda bitimlarni rasmiylashtirish jarayonida axborot xavfsizligi va maʼlumotlarning ishonchliligini taʼminlash maqsadida 2026-yil
1-apreldan koʻchmas mulk obyektlari, ishlab chiqarilganiga 10-yildan oshmagan M, N, O va G toifaga kiruvchi transportlar hamda maxsus avtotransport vositalarining oldi-sotdi shartnomalarini tasdiqlashda taraflar oʻrtasidagi hisob-kitoblarning amalga oshirilganligi notarius va banklar oʻrtasidagi elektron maʼlumotlar almashish yoʻli bilan aniqlanishi belgilandi. Unga koʻra, endilikda notariuslar koʻchmas mulk va transport vositalarining oldi-sotdi shartnomalarini notarial tartibda tasdiqlashni taraflar oʻrtasidagi hisob-kitoblar boʻyicha banklar tomonidan taqdim etilgan elektron maʼlumotlar asosida amalga oshirilishi belgilab qoʻyildi. Shubxasiz, bu islohatlar avtotransport vositalarini hamda koʻchmas mulk sotib olayotgan fuqarolarning aldanib qolmasligini kafolatdigan tizim deb bemalol ayta olamiz. Shuningdek, Davlat va kommunal xizmatlar, yoqilgʻi quyish shoxobchalari, shuningdek, alkogol va tamaki mahsulotlari savdosi toʻliq bank kartalari yoki elektron toʻlov tizimlariga oʻtkazildi.

Markaziy bank tomonidan aholi mablagʻlarini kibernetik xavflardan himoya qilish choralari kuchaytirildi. Toʻlov tashkilotlari va banklarda kiberxavfsizlikni ta’minlash hamda firibgarlik holatlarining oldini olish boʻyicha majburiy talablar kuchga kirdi. Biometrik ma’lumotlar (yuzni aniqlash) orqali toʻlovlarni tasdiqlash tizimlari kengaytirildi.

Banklar, toʻlov tashkilotlari va moliyaviy texnologiya bozori ishtirokchilari oʻrtasida xavfsiz ma’lumot almashishni ta’minlovchi ochiq banking (Open Banking) tizimi joriy etildi. Markaziy bank raqamli valyutasini (CBDC - raqamli soʻm) toʻlov muomalasiga kiritish uchun maxsus sinov-tajriba yoʻl xaritasi ishlab chiqildi.

Karta raqamidan karta raqamiga (P2P) oʻtkazmalarni monitoring qilish boʻyicha Markaziy Bank va Soliq qoʻmitasining qoʻshma qarorlari qabul qilindi. Bu tadbirkorlik faoliyatidan tushgan daromadlarni jismoniy shaxslar kartasida yashirish holatlariga barham berishga qaratilgan. HUMO va UZCARD milliy toʻlov tizimlarining oʻzaro integratsiyasi yakuniga yetkazilishi xaridorlar va tadbirkorlar uchun katta qulaylik yaratdi.

Oʻzbekistonda raqamli toʻlovlarning umumiy hajmi soʻnggi besh yil ichida 5,5 baravarga oshgan - 9,8 trillion soʻmdan 54,3 trillion soʻmga yetgan. Naqd puldan foydalanish ulushi esa 65 foizdan 29 foizgacha kamaygan. QR-kodli toʻlovlarning ulushi 2020-yilda atigi 4 foizni tashkil qilgan boʻlsa, 2024-yilga kelib 34 foizga yetdi.

POS terminallar soni 2020-2024-yillar oraligida 35 foizga oshgan boʻlsa-da, mobil ilovalar orqali toʻlovlar hajmi 220 foizga koʻtarilgan. 2024-yilda Oʻzbekistonda 190 mingdan ortiq kichik biznes subyekti QR toʻlov xizmatlaridan foydalangan. Bu bevosita texnologik qulaylik, tezlik va xavfsizlik faktorlariga bogʻliq boʻlib, raqamli kanallarning an’anaviy bank infratuzilmasiga nisbatan ustunligini yaqqol koʻrsatadi.

Rossiya tajribasi bilan solishtirilganda, u yerda NFC texnologiyasi, QR-kodli toʻlovlar va Mir toʻlov tizimi orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar hajmi 2018-2023-yillar oraligʻida uch baravarga oshgan. Rossiyalik olim M.L. Kaluzhskiy ta’kidlaganidek, raqamli toʻlovlar elektron tijorat infratuzilmasining asosiy boʻgʻini boʻlib, sotuvchi va xaridor oʻrtasida vositachiliksiz moliyaviy aloqalarni ta’minlaydi.

Tahlillar shuni ham koʻrsatmoqdaki, raqamli toʻlov tizimlari orqali moliyaviy operatsiyalarni yuritish xarajatlari 25-35 foizgacha kamayadi. Naqd pullarni saqlash, tashish va qayta ishlashga ketadigan resurslar qisqaradi, tranzaksiya tarixining saqlanishi audit va nazorat jarayonlarini soddalashtiradi.

Imkoniyatlar qanchalik keng boʻlmasin, naqdsiz jamiyatga oʻtish jarayoni muammosiz kechayotgani yoʻq. Quyidagi toʻrtta asosiy muammo tizim rivojiga jiddiy toʻsiq boʻlmoqda.

1. Infratuzilma va texnik muammolar

Naqdsiz toʻlov tizimining uzluksiz ishlashi bevosita aloqa sifati va barqaror elektr energiyasiga bogʻliq. Chekka hududlar va qishloqlarda internet tezligining pastligi yoki aloqa uzilishlari terminal va mobil ilovalardan foydalanishni imkonsiz qilib qoʻyadi. Bank ilovalarining oylik maoshlar tushadigan kunlarda yuklamani koʻtara olmay qotib qolishi fuqarolarda naqdsiz tizimga boʻlgan ishonchni susaytiradi.

2. Kiberfiribgarlik xavfi

Oʻzbekistonda oʻzini Markaziy Bank yoki tijorat banklari xavfsizlik xizmati xodimi deb tanishtirib, fuqarolarning plastik karta ma’lumotlarini (SMS orqali kelgan OTP kodlarni) aldov yoʻli bilan olib, mablagʻlarini oʻzlashtirish holatlari keskin koʻpaydi. OLX kabi e'lonlar saytlarida soxta havolalar (phishing) orqali pullarni yechib olish jinoyatlari ham dolzarb muammoga aylangan. Aholining moliyaviy va raqamli savodxonligi texnologiyalar rivoji tezligidan ortda qolmoqda.

3. Madaniy toʻsiqlar va moliyaviy savodxonlik

Aholining muayyan qatlami haligacha naqd pulga ishonch bildiradi. Ayniqsa, keksalar orasida elektron toʻlovlarga nisbatan salbiy munosabat mavjud. Savdogarlarning ba’zisi rasmiy toʻlovni emas, naqd shaklni afzal koʻradi - bu soliqdan yashirish istagi bilan bogʻliq. Elektron tizimda xatoliklar sodir boʻlishidan qoʻrqilishi ham madaniy toʻsiq boʻlib xizmat qilmoqda.

4. Komissiyalar va terminal muammosi

Koʻplab savdo nuqtalari va xizmat koʻrsatish ob'ektlarida terminal orqali toʻlov qabul qilishdan bosh tortish holatlari uchramoqda. Bunega bahona sifatida terminal quvvati tugagan yoki internet yoʻq kabi vajlar keltiriladi va mijozdan pulni shaxsiy kartaga oʻtkazib berish (P2P) soʻraladi. Buning asosida tadbirkorlarning ekvayring komissiyasi (odatda 0,5-1%) toʻlashni xohlamasligi yotadi. Bu holat naqdsiz iqtisodiyotga oʻtishda jiddiy toʻsiq boʻlib qolmoqda.

Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatdiki, raqamli toʻlov tizimlari zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas boʻlagi sifatida nafaqat moliyaviy jarayonlarni soddalashtirmoqda, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirish, fiskal shaffoflikni ta’minlash va soya iqtisodiyotini qisqartirishda ham muhim rol oʻynamoqda. Oʻzbekiston misolida olib borilgan kuzatuvlar raqamli toʻlovlarning hajmi yildan-yilga sezilarli darajada ortayotganini va bu oʻzgarish naqd pulsiz iqtisodiy modelga oʻtishning real koʻrinishi ekanini tasdiqladi. Naqdsiz to‘lov tizimi – bu ortga qaytmaydigan jarayon. U zamonaviy va adolatli jamiyat qurishning eng muhim vositalaridan biridir. Davlat, bank sektori va fuqarolar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik, shuningdek, qonunchilikni zamon talablariga mos ravishda doimiy takomillashtirib borish orqali ushbu sohadagi muammolarni yengib o‘tish va to‘liq shaffof iqtisodiyotga erishish mumkin. Bugungi qiyinchiliklar ertangi qulay va barqaror moliyaviy muhit uchun to‘lanayotgan vaqtinchalik badaldir.

Oʻquv-uslubiy boʻlim bosh mutaxassisi

Humoyun Sharipov